TDT: ortaq humanitar məkan
I MƏQALƏ
Türk dünyasının səsi
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinə həsr olunmuş “Türk Dünyası Həftəsi”nin iştirakçılarına ünvanlandığı müraciətdə 2025-ci ilin oktyabrında Qəbələdə Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət Başçıları Şurasının 12-ci Zirvə Görüşü zamanı Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinin keçirilməsinə dair irəli sürdüyü təşəbbüsün bu gün reallaşmasının məmnunluq doğurduğunu vurğulayıb.
Bu məmnunluğun tarixi yaddaş naxışı ayrıcadır. Azərbaycan 100 il öncə olduğu kimi, indi də Türk Dünyasını birləşdirən “səs”dir! İmperiyaların əsrlərlə batırmağa çalışdığı bu səs zərrə qədər də zəifləmədi – bu gün TDT kimi “türk siyasi, mədəni, sosial, iqtisadi, kommunikasiya, təhlükəsizlik birliyi”nin çağırışıdır.
Bunu Bakıda keçirilən “Türk Dünyası Həftəsi”nin hər anında qəlbən hiss etdik. Prezident İlham Əliyevin tədbir iştirakçılarına ünvanlandığı tarixi müraciətin hər sətrində, ümummətn ruhunda, əhəmiyyətli qiymətləndirmələrində, tövsiyə və təkliflərdə, gəlinən qənaətlərdə həmin ünün ritmlərini duyduq.
100 il bundan əvvəl Bakıda keçirilən qurultayın iştirakçılarına qarşı aparılan repressiyalara, sovet dönəminin davamlı ideoloji terroruna, Qərbi Azərbaycandan olan kütləvi deportasiyalara, müstəqil Azərbaycana olan hərbi təcavüzlərə, hər fürsətdə xalqın mənəviyyatını, tarixini, əxlaqını, ekzistensial varlığını alçaltmaya yönəlmiş min bir hiylələrə baxmayaraq, “Azərbaycanın türk səsi” yenə də yüksək templə türk xalqlarını birliyə, güclü olmağa, milliliyi bəşəriliklə çağdaş tələblərə uyğun inteqrasiya etməyə dəvət edir!
Bu dəvətin ruhunda bir yaddaş naxışı var - onu mütləq demək lazımdır.
Bir əsrin 8 dəqiqəsi
Türk yazar Çingiz Aytmatovun fikir tarixində əbədi yer almış bir deyimini hər kəs bilir: “И дольше века длится день”. Azərbaycan dilinə “gün var ki, əsrə bərabərdir” kimi tərcümə edilir, lakin fərqli improvizasiyalar ola bilər.
Səbəbi bu qısa deyimin semantik hüdudunun tarix, zaman, qövm və bunların “tarixi tale” adlandırdığımız ekzistensiyasının fonunda çox geniş olması ilə bağlıdır. Qırğız mütəfəkkir burada tarixə möhürünü vurmuş türk qövmün XX əsrdə mövcudluğunun Zamanda yaranan yaddaşının daxili reallığını ifadə etmişdir.
Türklər üçün bu anlamda XX əsr elə “gündür” ki, 100 ilə sığmır. Yəni rəqəmlərdə 24 saat 100 ildən çox yaşantını, yaşam ziddiyyətlərini, yığılıb qalmış xalq problemlərini özündə “daşıya bilər”. Bu, ağrılı, ağır, lakin yaddaşa hopmuş elə bir şüuri təcrübədir ki, türklər təkrar-təkrar xatırlamalı və unutmamalıdırlar.
Məncə, böyük təfəkkür sahibi Ç.Aytmatovun bu deyimi dahi Nəsiminin “məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam” dərin fəlsəfi kəlamının Zaman müstəvisində improvizasiyasıdır.
Bu düşüncələr “Türk Dünyası Həftəsi” çərçivəsində cəmi 8 dəqiqə sürən tarixi kadrlara baxan zaman yaranmışdır. Yüz il bundan əvvəl Bakıda keçirilən I Türkoloji Qurultay haqqında çəkilən kadrların cəmi 8 dəqiqəsi bizə gəlib çatmışdır. Ancaq bu 8 dəqiqədə yaşananları duymaq bir əsrdən çox anlama malikdir. Orada türklərin ümidi, qayğıları, qarşıya qoymalı olduğu vəzifələrlə iştirakçıların acı taleyi vahid virtual gerçəklikdə əks olunmuşdur. O 8 dəqiqə XX əsrdən uzundur! Türk qövmünün həyati əhəmiyyətli məsələlərini “məhdud elektron pəncərədən” bizlərə çox qısa müddətdə təqdim etdiyinə görə “8 dəqiqə bir əsrdən müddətlidir”!
Bakı bu gün düşüncəli, lakin ümidlidir
İndi Türk dünyasının “Həftəsi”nin başqa Zaman ritmi vardır. Türk dünyasının müxtəlif guşələrindən Azərbaycan paytaxtına toplaşmış nümayəndələr perspektivi böyük olan inteqrasiya yollarını müzakirə edirlər. Bu bağlılıqda Azərbaycan Prezidentinin müraciətindən bir fraqmentə baxaq.
Dövlət başçısının müraciətində deyilir: “Türk dünyasının ortaq mənəvi dəyərlərinin – dil, tarix, etnoqrafiya, ədəbiyyat və mədəniyyətin inkişafı və gələcəyi ilə bağlı vacib məsələlərin, xüsusən vahid ümumtürk əlifbasına keçilməsinin diqqət mərkəzində saxlanıldığı beynəlxalq miqyaslı bu unikal elmi-mədəni forumun o zaman məhz Azərbaycanda keçirilməsi təsadüfi deyildi”.
Türk dünyasının taleyüklü məsələlərinin bu gün Bakıda müzakirəsinin keçirilməsinin tarixi əsası vardır. Həmin əsas Azərbaycanın indi müstəqil dövlət kimi çatdığı səviyyə ilə paralellik təşkil edir. Buna görə də 100 il bundan əvvəl türklər üçün böyük anlam kəsb edən möhtəşəm tədbirin Azərbaycanda təşkil edilməsi zərurət idi.
Dövlət başçısı bunun səbəbini dəqiq ifadə edir: “Azərbaycan XIX əsrdən etibarən köklü ictimai-siyasi və mədəni dəyişikliklər nəticəsində yeni tipli teatr, məktəb və ilk milli mətbu orqanı yaratmaqla milli özünüdərkin gerçəkləşməsinə zəmin hazırlamış, müsəlman və türk dünyasında artıq ilk demokratik dövlət qurmuşdu. Paytaxt Bakı şəhəri də hələ ötən əsrin əvvəllərindən özünün milli ruhlu ziyalılar nəslindən ibarət intellektual mühitinin yüksək səviyyəsi ilə seçilərək dünya türkologiyasının mötəbər mərkəzlərindən biri kimi tanınırdı”.
Azərbaycan XIX əsrin ikinci yarısından başlayaraq Türk dünyasında mədəni, siyasi, ideoloji, iqtisadi, sənaye, enerji istehsalı sahələrində daha aktiv mövqe tutmağa başlamışdır. Bakı XIX əsrin sonlarına yaxın dünya miqyasında sayılan neft istehsalı məkanı kimi qəbul edilmişdi. Onun uğrunda böyük imperiyalar ölüm-dirim savaşına girmişdilər. Bakıda sürətlə yeni sənaye obyektləri tikilir, neftin nəqli üçün yeni texnologiyalar tətbiq olunurdu. Bu sosial, iqtisadi, sənaye və enerji coşqusu şəhərin sosial-mədəni həyatına, onun ideoloji təkamülünə böyük təsir edirdi. Nəticədə qısa bir müddətdə Bakıda yeni tipli teatr, məktəb və ilk milli mətbu orqan yaradıldı.
Bunun müxtəlif müsbət nəticələri olmuşdur. Onların sırasında milli özünüdərkin aktuallaşması və demokratik ideoloji şüurun inkişafı xüsusi yer tutur. Hər iki xətt XX əsrin ikinci onilliyində Azərbaycanda demokratik respublikanın qurulmasına rəvac verdi. Bu, müsəlman və Türk dünyasında ilk demokratik respublika idi. Buna görə də Bakının XX əsrin əvvəllərindən dünya türkologiyasının mötəbər mərkəzlərindən birinə çevrilməsi tamamilə gözlənilən hadisə idi.
Bu gün də Bakının dünya türkologiyasının çox vacib mərkəzlərindən biri olması müstəqil Azərbaycan Respublikasının yüksəlişi ilə birbaşa bağlıdır. Paralellik buradadır və ciddi tarixi-siyasi-mənəvi anlamı vardır: XX əsrdə də Türk dünyasının oyanışı, birliyə can atması, ideoloji yeniləşməsi Azərbaycanın uğurlarından qaynaqlanır, bu gün də elədir!
Tarix sübut edir ki, türklər ilk olaraq Azərbaycanda oyanır, aparıcı və birləşdirici ideya buradan qaynaqlanır. Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin “Türk Dünyası Həftəsi” iştirakçılarına ünvanlandığı müraciətdə təsadüfən Azərbaycanın Türk dünyasının inteqrasiyasında xüsusi rol oynadığını və buna görə dərin minnətdarlığını ifadə etməmişdir.
Azərbaycan Naxçıvan Bəyannaməsi, 44 günlük Vətən müharibəsindəki qələbəsi, Şuşa Bəyannaməsi, Qarabağ Bəyannaməsi, xarici siyasətinin davamlı uğurlarıyla, həyata keçirdiyi çox faydalı əməkdaşlıq layihələri və təklif etdiyi təhlükəsizlik platformaları ilə Türk dünyasını motivə etdi. Bu faktlara görə, Azərbaycan Prezidenti Qəbələ Zirvəsini bir daha xatırlatmaqda tamamilə haqlıdır.
Vurğulanan fikirlərdən aydın olur ki, Türk Dünyası Həftəsi üçün aktual olan məsələlər sırasında ortaq mənəvi dəyərlərin inkişafı və gələcəyi xüsusi yer tutur. Həmin aspektdə də vahid ümumtürk əlifbası daha aktual rakursda görünür.
Ortaq mənəvi dəyərlər
Şübhəsiz ki, dil, tarix, etnoqrafiya, ədəbiyyat və mədəniyyət türkoloji qurultayların ənənəvi aktual mövzularıdırlar. İstənilən uğurlu siyasi birliyin təməlində mənəvi, mədəni, ideoloji, fəlsəfi, elmi, bədii, folklor faktorları durur. Bu şərt ödənməsə, siyasi birlik davamlı olmur – hardasa neqativ tendensiyalar üstünlük təşkil etməyə başlayır. 100 il bundan öncə Türkoloji Qurultayda dil, tarix, etnoqrafiya, ədəbiyyat və mədəniyyətin inkişafı və gələcəyi ilə bağlı məsələlər nə dərəcədə önəmli idisə, bu gün eyni vəziyyətdir. Hətta XXI əsrin özəllikləri və çağırışları fonunda daha aktual görünür.
Çünki XXI əsri bilik, mədəniyyət, elm əsri adlandırırlar. Yəni insan faktoru ilk sıraya çıxır. Burada tarix, ədəbiyyat, mədəniyyət özünüdərk aspektində daha çox aktuallıq kəsb edirlər. Ümumilikdə türklər üçün bu anlamda dil məsələsi ciddi strateji əhəmiyyət daşıyır. Ortaq dil isə ortaq əlifbadan başlayır. Vahid ümumtürk əlifbası məsələsinə vurğu edilməsi bunlara görə zəruridir.
Əlbəttə, bu, uzun sürən davamlı prosesdir, ciddi əmək sərf edilməsini, yüksək təşkilatçılıq xüsusiyyətlərini tələb edir. Burada kənar neqativ təsirlərin mövcudluğu məsələsini də nəzərə almaq gərəkdir.
İnformasiya və ideoloji təxribatlar
Təcrübə göstərir ki, Türk dünyası ilə bağlı hər bir ciddi tədbir keçirilmə ərəfəsində belə müəyyən dairələrin pozucu fəaliyyəti intensivləşir. Bunu son olaraq I Türkoloji Qurultaya həsr edilmiş tədbir və indi “Türk Dünyası Həftəsi” öncəsi edilən informasiya təxribatlarında görürük. Özü də burada dahi şairimiz Nizami ilə bağlı təxribatçı addımlar atmağa çalışırlar. Bir müddət əvvəl Nizami kinoteatrının binası divarlarında uyğun olmayan yazılara rast gəlindi, indi də Nizaminin əlyazması ilə bağlı yersiz, səviyyəsiz və əsassız informasiya şousu yaratmağa çalışdılar.
Azərbaycan poetik təfəkkürünün “yeni qədirbilənləri” peyda olub. Onlar alimlərə kitabları vərəqləməyi, dahilərin qədrini bilməyi öyrətmək xülyasına düşüblər. Əslində, saxta davranırlar, çünki dərdləri nə Nizamidir, nə onun dahiliyi, nə də yaradıcılığı. Belə olsaydı, heç olmasa Nizaminin “Xəmsə”sini “yarıya qədər” oxuyardılar. Görərdilər ki, Nizami həqiqi mənada hikmət, sirr, bilik xəzinəsidir. Bunu qismən də olsa, anlayanlar nəcib olurlar. Həzrət Əli deyib: “Nəcib olun, nəcib insanlar güclüdürlər”! Nəcib insan Nizamini tədqiq edib, onu “Azərbaycandan dünyaya pərvazlanan dahi” adlandıran alimə “qədirbilənlik” öyrətməyə qalxmaz!
Əlbəttə, bu kimi emosional reaksiyalar birbaşa məqsədi ifadə etmir. Bir sıra dairələrin dərdi daha dərin və geniş kontekstlə bağlıdır. Onları narahat edən “bizim ailəmiz türk dünyasıdır, başqa ailəmiz yoxdur” tarixi, ədalətli, müdrik kəlamındakı məna və məqsəddir! Onları narahat edən Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) getdikcə daha da güclənməsi, türk qövmünün sürətli inkişaf mərhələsinə keçididir. Onlar Azərbaycanın bu prosesdə öncül rol oynamasından əndişəlidirlər. “Türk Dünyası Həftəsi”nin Bakıda təşkil olunmasından qorxurlar!
Bir sözlə, türk tarixi, dili, mədəniyyəti, elmi və bədii təfəkkürü, əlifbasının öz təbii yaradıcı, qurucu rolunu oynama dönəminə başlamasından çox rahatsızlanıblar. Rəqəmsallıq, süni intellekt və yeni texnologiyalar dönəmində həmin aspekt daha təhlükəli və riskli yön ala bilər. Müəyyən dairələr türk qövmünün vahid qaydada yazma və dərketmə qabiliyyətinə malik olmasını arzulamazlar!
Məsələnin geniş əhatədə strateji tərəfi bütün bunlara görə, çox önəmlidir.
II MƏQALƏ
Strateji məqam
Türk dünyasının inteqrasiyasından bəhs edəndə tərəddüdsüz strateji aspekti düşünmək gərəkdir. Çünki türklər, sadəcə, etnik-mədəni və ya keçmiş tarixi gerçəkliklərə görə bir araya gəlmirlər – əsas hədəf çağdaş dünyanın dərin ziddiyyətlərinin, görünməmiş çağırışlarının mövcud olduğu zamanda davamlı inkişafa nail olmaqdan ibarətdir.
Bu çərçivədə türk dövlətlərinin qonşu regionlarda yerləşən ölkələrlə sülh, sabitlik, təhlükəsizlik və qarşılıqlı paylaşma əsasında münasibətlər qurması ayrıca önəm daşıyır. Hər kəs anlayır ki, bu kimi məqsədlər istər-istəməz dünya miqyasında müstəqil mütərəqqi, birləşdirici və dayanıqlı inkişafın cazibə məkanı olmaq kimi faktorların geosiyasi proyeksiyasını nəzərdə tutur. Onun ümumi ifadəsi isə TDT-nin dünyanın güclü geosiyasi mərkəzlərindən birinə çevrilməsində tapmalıdır.
TDT-yə olan ümid və qəbuledilməzliklərin kökündə bu strateji məqam dayanır. Lakin bunu kimsə açıq demir – müxtəlif üsullarla TDT-ni gücləndirmək planları və proqramlarına qarşı təxribatlar törətməyə çalışırlar. Bu konteksti unutmayaq və “Türk Dünyası Həftəsi” nümunəsində mühüm strateji məqsədə nəzər salaq.
Ortaq zaman dinamikası
Prezident İlham Əliyev müraciətində türk qövmünə səslənmişdir: “Əminliklə söyləyə bilərik ki, Türk Dövlətləri Təşkilatının ortaq humanitar məkan formalaşdırmaq üçün müasir mərhələdə uğurla gerçəkləşdirdiyi layihələrin bünövrəsində Birinci Türkoloji Qurultayın vaxtilə irəli sürdüyü mütərəqqi fikirlər dayanır”.
...Və məqsədə çatmağa böyük inam, əminlik və ümidin ifadəsi: “Türk Dünyası Həftəsi müxtəlif formatda silsilə tədbirləri ilə parlaq tarixi-mənəvi irsimizin yaşadılmasına, öyrənilməsinə və təbliğinə töhfələr verəcək, mədəni həyatımızın əlamətdar hadisələri sırasında özünəməxsus layiqli yer tutacaq və yaddaşlarda silinməz iz qoyacaqdır”.
Müraciətin semantik və funksional baxımdan bir-birini tamamlayan bu iki fraqmenti özündə bir neçə vacib məqamı ehtiva edir. Burada ortaq humanitar məkanın yaradılması məharətlə və realpolitika kontekstində qoyulur, türk qövmü ilə dünyanın ortaq Zaman dinamikasında mühüm tərəfləri göstərilir, türklərin proqramları həyata keçirməsi mexanizmlərinin ünvanlarına işarələr edilir! Bunların hər biri o dərəcədə əhəmiyyətlidir ki, üzərlərində xüsusi dayanmağa ciddi ehtiyac vardır.
Ortaq humanitar məkan
Fəlsəfi, psixoloji, kulturoloji və politoloji ədəbiyyatlara “ortaq humanitar məkan” ifadəsi yad deyildir. Ümumi anlamda ortaq humanitar məkan dövlətlər və toplumlar arasında əlaqələrin elə inkişafını nəzərdə tutur ki, mədəniyyət, tarix, ideya, ideologiya, elm, təhsil, idman və turizm sferaları üzrə ölkələr birləşə bilsinlər. Onu da vurğulayırlar ki, ortaq humanitar məkan etimad və qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmlənməsinə xidmət edir. Bu keyfiyyətdə ortaq humanitar məkanın yaradılmasını mədəniyyət diplomatiyası və “yumşaq güc”ün vacib alətlərindən biri kimi qiymətləndirirlər.
Digər tərəfdən, tədqiqatçılar ortaq humanitar məkan anlayışının semantik hüdudlarının dəyişkən olduğunu vurğulayırlar. Yəni müəyyən qrup ölkələr üçün ortaq humanitar məkanın əsas istiqamətlənmə fokusu başqa regionlardan fərqlənə bilər. Bu da ortaq humanitarlığı müəyyən edən faktorların xüsusi mexanizm və məqsədə uyğun seçilməsi anlamına gəlir.
Məsələn, tarixi və geosiyasi xarakterli faktorlara üstünlük verilə bilər. O cümlədən Türk dünyası üçün tarixi köklər, dil və ənənə xüsusi aktuallıq kəsb edir. Bu baxımdan ortaq əlifba və ortaq dil məsələləri vacibliyini saxlamaqdadırlar. Aydındır ki, bu özəllik Türk dünyası üçün yaradıcı və elmi ziyalı camiyələr arasında dialoqu olduqca əhəmiyyətli edir. Humanitar məkan yaradıcılığa canatmada insanları birləşdirir. Hətta siyasi, sosial, ideoloji və digər praqmatizm duyğusal (emosional) paylaşmanı istisna etmir.
Bunlardan TDT kontekstində olduqca aktual bir nəticə hasil etmək olar – Türk dünyası üçün “ortaq humanitar məkan” anlayışı xüsusi anlama, məzmuna və məqsədə malikdir. Qürurvericidir ki, bu məqamı gündəmə Azərbaycan Prezidenti gətirmiş və onun konseptual ifadəsini ərz etmişdir. Bu əsasda “ortaq humanitar məkan” anlamı TDT üçün özəl məna kəsb edir. Qısaca, “Türk Dünyası Həftəsi” fonunda onun üzərində dayanaq.
Türk dünyasına daxildən baxış
Ulu öndər Heydər Əliyevin məşhur “bir millət, iki dövlət” kəlamında ifadə olunan məna ilə, onun praktiki reallaşmasının potensial faydası arasındakı optimal nisbət özünün tarixi, siyasi və geosiyasi yaşarlılığını artıq sübut etmişdir. Bu kəlamda Türk dünyasına daxili tarixi, siyasi, geosiyasi, mədəni və dövləti “tale” məsələsinə çağdaş dünyanın çağırışlarının qarşılıqlı əlaqəsində məharətli yanaşma ifadə edilmişdir.
Bir tərəfdən, kəlamda türklərin cəmiyyət və dövlət olaraq bir olmalarının zəruriliyi lakonik ifadə edilmişdir (kəlamın “bir millət” qismində), digər tərəfdən isə müasir qlobal mühitin şərtlərinin “türk dövlətçilik maraqları” ilə sıx surətdə nəzərə alınması (“iki dövlət” qismi) dəqiq əks olunmuşdur. Yəni bir millətin etnik, tarixi, dini, mədəni, mənəvi, əxlaqi tamlığı fonunda iki dövlətinin mövcudluğu real siyasi və geosiyasi birliyə aparan yol axtarışlarını aktuallaşdırmalıdır. TDT bu axtarışların birbaşa siyasi ifadəsidir.
Buradan məsələyə “xaricdən siyasi baxış”ın təhlilinə keçmək olar.
Türk dünyasına xaricdən baxış
Etiraf etməliyik ki, müasir mərhələdə bu aspekt olduqca əhəmiyyətlidir. İndi dünya miqyasında güclü dövlətlərin maraqları mürəkkəb şəbəkə formasında özünü göstərir ki, dövlətlər qrupunun ona reaksiyası müstəqillik və suverenlik baxımından prinsipial məna kəsb edir.
Təcrübə göstərir ki, bu şərtlər daxilində dünyada təsirli güc olmaq niyyətində olan dövlətlər qrupu xeyli mürəkkəb, riskli və ziddiyyətli təsir mexanizmləri ilə rastlaşırlar. Xüsusilə, qlobal dünya üçün bir neçə əsrdən sonra türklərin tarix, mədəniyyət, ideologiya və siyasətdə (dövlət olaraq) bir araya gəlməsini, dirçəlməsini, sürətli inteqrasiya mərhələsinə yüksəlməsini həzm etmək asan deyildir. TDT türklər üçün ümid, sülh və inkişafdırsa, bir sıra dairələr üçün ciddi rəqibdir. Bu məqam “xaricdən siyasi baxışda” geniş surətdə özünü göstərir. Əlamətləri hansılardır?
İnformasiya həmlələri
Bu həmlələr çox müxtəlif forma və məzmunda hər şeydən öncə türklərin ortaq humanitar məkanının formalaşması qarşısını almağa yönəldilir. Artıq həmin istiqamətdə xaricdən təsirlər sistemli, davamlı və amansız informasiya səviyyəsinə yüksəlmişdir. Hədəf hər bir türk dövləti və cəmiyyətində layiqsizlik sindromu yarada bilən informasiyaların dəfələrlə təkrarlanmasından ibarətdir. Cəmiyyətin elitasından tutmuş ziyalı və bütövlükdə yaradıcı təbəqəsinə qədər, fəhləsindən başlamış gənc kəsiminədək müxtəlif aspektlərdə çaşqınlıq, yayğınlıq, antidövləti əhvali-ruhiyyə, saxta azərbaycançılıq ideya yönünü formalaşdırma cəhdlərinə kimi geniş çeşiddə dağıdıcı təsirləri hiss edirik. Bu sırada Azərbaycanın ailə institutuna həm fərdi birgəyaşam, həm də sosial institut olaraq layiqsizlik sindromunu aşılamaq cəhdləri xüsusi yer tutmaqdadır. Bu zaman, adətən adi məişət hadisələrini “heyrətedici statistik göstəricilər” işığında “faktlara əsaslanaraq” izah etmək cəfəngiyyatı aparıcı yer tutur.
Bunun fonunda xüsusi olaraq təşkil edilmiş qruplar vasitəsilə ləkələmə, qarayaxma və dezinformasiya xarakterli fəaliyyətlər daha təhlükəli həddə çatmışdır. Nəticədə hər bir türk dövləti və bütövlükdə TDT üçün bu dağıdıcı informasiya və ideologiya fəaliyyətinə qarşı səmərəli mübarizə aparmaq ön sıraya çıxır.
Dezinformasiya
Həqiqətə uyğun olmayan, süni intellekt vasitəsilə quraşdırılmış və təbii kimi görünən informasiyaların genişlənməsi narahatlıq doğurur. Türk dövlətləri və cəmiyyətlərinin hər birində bütövlükdə türk mədəniyyəti, siyasəti, ideologiyası, idarəetmə üsulları ilə bağlı yalan informasiyalar yayırlar. Sosial şəbəkələrdə bu yalanlar “cilalanır”, “daha inandırıcı və faktlara əsaslanan məlumat” formasına salınır və ictimai rəy dövriyyəsinə buraxılır. Saxta profillər “peşəkar ekspert” stasusunda dezinformasiyanı gerçək fakt kimi təqdim etməyə çalışırlar. Hətta son vaxtlar bir sıra analitik saytlarda bu əlamət özünü göstərir. Yazı manerası və təhlil üslubundan, metaforaların istifadə qaydası və məntiqindən bilinir ki, onlar hansı “mətbəx”də hazırlanmışdır. Ancaq bunun üçün xüsusi yanaşma gərəkdir. Adi oxucu üçün çətin bir işdir.
Kibertəhlükəsizlik
Bütün bunlarla uğurlu mübarizə dəqiq, ən müasir üsul və metodlara əsaslanan, süni intellektin imkanlarından geniş istifadə edən fəaliyyət əsasında mümkün ola bilər. Bu baxımdan Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyevanın sədrliyi ilə keçirilən Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf Şurasının ilk iclasında irəli sürdüyü aşağıdakı tezis çox ciddi əhəmiyyət kəsb edir.
Mehriban xanım Əliyeva ifadə etmişdir: “Süni intellekt artıq gələcəyin deyil, bu günün əsas inkişaf amilidir. Eyni zamanda, süni intellektin dövlətlərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində rolu artmaqdadır və artıq mərkəzi yer tutur. Sirr deyil ki, dünyanın aparıcı dövlətlərində süni intellektin inkişafı gözlənilən proqnozlardan daha sürətli gedir və bu, öz növbəsində, həm yeni imkanlar, eyni zamanda, yeni təhlükələr yaradır. Biz yeni çağırışlara, xüsusilə kibertəhlükəsizlik və informasiya təhlükəsizliyi sahəsində olan və yaranan risklərə hazır olmalıyıq”.
Vurğulanan iki istiqamətdə Azərbaycanın uğurlu olması məsələsi strateji anlam daşıyır və həmin istiqamətdə Rəqəmsal İnkişaf Şurasının səmərəli addımlar atacağına qətiyyən şübhə yoxdur!
Sivilizasiya amili
TDT üçün sivilizasiya faktorunun çox mühüm rol oynadığını ayrıca qeyd etmək lazımdır. Xüsusilə ortaq humanitar məkan formalaşdırmaq prosesində sivilizasiyalılıq çox aktuallıq daşıyır.
Türk sivilizasiyası anlamı uzun müddət bir sıra dairələr tərəfindən qəbul edilmirdi. Müxtəlif qondarma “elmi arqumentlərlə”, ümumiyyətlə, türklərin sivil toplum yaratmaq potensialının və praktikasının olmadığı cəfəngiyyatı gözə üfürülürdü. Onların sırasında “sivilizasiyaları tarixin məhkəməsi qarşısına çıxaran” Arnold Toynbi kimi alimlər də vardı. Alman tarixçisi F.V.Radloff və fransız tarixçisi J.P.Roux bu mövqeyə yaxın idilər.
Lakin bu mümkün yanaşmalardan biri idi. Digər sanballı və nüfuzlu tədqiqatçılar türk qövmünün özünəməxsus sivilizasiya yaratdığını və hətta onun yaxın ərazilərdəki fərqli sivilizasiya nümunələrinə ciddi təsir göstərdiyini vurğulamışlar. Onların sırasında yunan tarixçisi və filoloqu, Macarıstan Akademiyasının həqiqi üzvü (1913-cü ildə) olmuş J.Darkonu göstərə bilərik. “Vyana məktəbi”nin görkəmli nümayəndələrindən olan C.V.Findley, V.Koppers, O.Menghin və digərləri “Turan mədəniyyət mühiti”nin başqa sivilizasiyalara təsirindən bəhs etmişlər.
Bütün bunlara görə, TDT-nin mövcudluğunda və fəaliyyətində sivilizasiya faktoru fundamental dəyərlərdən biri kimi qəbul edilməlidir. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin aşağıdakı tezisləri həmin prizmada çox aktual və strateji mənası olan məqamı ifadə edir. Ölkə rəhbəri müraciətində demişdir: “Türk dünyası ailəsi böyük bir sivilizasiya yaratmış əcdadlarımızın şəninə yaraşan tərzdə əsrin nüfuzlu geosiyasi güc mərkəzlərindən biri olmaq yolundadır. Biz bu ailənin möhkəmliyi və sarsılmazlığı naminə var qüvvəmizi bundan sonra da əsirgəməyəcəyik”.
Füzuli QURBANOV,
XQ-nin analitiki,
fəlsəfə elmləri doktoru