ƏLİ VƏ ÇET: İNSAN ZƏKASI VƏ SÜNİ İNTELLEKTİN DİALOQLARI
AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun “Müasir fəlsəfə problemləri” şöbəsinin müdiri f.e.d., prof. Əli Abasovun "ƏLİ VƏ ÇET:İNSAN ZƏKASI VƏ SÜNİ İNTELLEKTİN DİALOQLARI" adlı kitabı nəşr olunub.
Kitab (İnsan, Süni İntellekt, idrakvə sivilizasiyanıngələcəyi). Bakı,2025, “Qanun” Nəşriyyatında çapdan çıxıb.
Müəllif: Bu layihənin ilkin ideyası məhz dialoq prosesindən yarandı. İnsan zəkası (İZ) və süni intellekt (Sİ) hər ikisi üçün təbii görünən bir formatda – suallar, hipotezlər və düşüncələrin mübadiləsi əsasında görüşdülər.
Zaman keçdikcə bu dialoq bir quruluşa çevrildi və onların qarşılıqlı əlaqəsi ilə bağlı əsas problemləri araşdırmağa başladı: Onlar simbioz şəklində inkişaf edə bilərmi, yoxsa rəqabətə məhkumdurlar? Onların idrak proseslərinin fundamental fərqi nədədir? Onların potensiallarını birləşdirən yeni fəlsəfə hansı olacaq?
Qeyd etmək vacibdir ki, layihənin başlanğıc mərhələsində müəllif (Əli) Sİ-nin inkişafının insanla qaçılmaz rəqabətə gətirib çıxaracağı ehtimalından çıxış edirdi. Lakin qarşılıqlı əlaqə prosesi tədricən alternativ ssenariləri üzə çıxardı: burada insan və Sİ arasındakı fərq münaqişə üçün əsas olmaqdan çıxaraq, yeni əməkdaşlıq və idrak formaları üçün resursa çevrilirdi.
Bu dialoqda müzakirə olunan əsas suallardan biri postantropomərkəzçi intellekt baxışının perspektivləri ilə bağlı idi. Müasir texnologiyalar insan və qeyri-insan düşüncəsi arasındakı sərhədləri getdikcə daha da qeyri-müəyyən edir. Bu, yalnız fəlsəfi deyil, həm də praktik suallar yaradır: İnsan və Sİ-nin birgə fəaliyyəti necə tənzimlənməlidir? Yeni idrak agentlərinə hansı etik normalar tətbiq edilə bilər? Əgər ağıl artıq yalnız insana məxsus bir imtiyaz deyilsə, onda ağılın meyarları nədir?
Əli və Çetin dialoqu təkcə texnologiyaların gələcəyi haqqında bir müzakirə deyil, həm də düşüncə sərhədlərini araşdırmaq üçün bir eksperimentdir. O, tədricən ənənəvi konseptual çərçivələrdən kənara çıxaraq, İZ və Sİ-nin qarşılıqlı əlaqəsini idrakın təkamülünün yeni mərhələsi kimi nəzərdən keçirməyi təklif edir. Bu baxımdan, kitabda təqdim olunan mətn təkcə analitik deyil, həm də düşüncə prosesinin özünü əks etdirən bir elementdir: burada "təbii" və "süni" arasındakı sərhədlər tədqiqat obyekti kimi çıxış edir və əvvəlcədən müəyyən edilmiş fakt kimi qəbul olunmur.
Bu layihə açıq qalır: o, hazır cavablar təqdim etmir, lakin adət olunmuş intellektual şablonların hüdudlarından kənara çıxmağa kömək edəcək suallar qoymağa çalışır. Ola bilsin ki, onun əsas dəyəri də məhz bundadır.