AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunda müasir elmin fəlsəfi, sosioloji və etik əsaslarının öyrənilməsilə bağlı sosioloji sorğu keçirilmişdir

 XXI əsrdə elmin inkişafı bilavasitə cəmiyyətin inkişaf xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirir və elmlə cəmiyyətin əlaqəsi qapalı bir dairəni xatırladır, biri digərini stimullaşdırır və məhz bu qarşılıqlı asılılıq inkişafa təkan verir, yəni nə elm, nə də cəmiyyət müstəqil məfhumlar deyil və ola bilməzlər.

Cəmiyyətin inkişafı elmi biliklərin transformasiyasına gətirir. Sosial tələblərin və tələbatların ödənilməsinə yönələn elm sosial inkişafın mahiyyətini sonadək müəyyənləşdirə və proqnozlaşdıra bilmir. Elm cəmiyyətin inkişafını yalnız yönəldə bilir. İnsanların dərketmə imkanlarının səviyyəsi və fərqliliyi elmi nailiyyətlərin tətbiqi istiqamətlərini dəyişməyə qadirdir. Eyni zamanda, cəmiyyətin hakim dəyərləri və iqtisadi inkişaf xüsusiyyətləri elmin tərəqqisini məhdudlaşdırır. Elmin tərəqqisi bilavasitə elmi yaradıcılıqla bağlıdır və elmi yaradıcılığın məhdudluğu həm fərdi, həm də sosium səviyyəsində tətbiqi biliklərin formalaşmasına və inkişafına səbəb olur. Təcrübi biliklərin konsepsiyalara çevrilməsi isə uzunmüddətli bir prosesdir.

Qeyd edilənlərlə əlaqədar elmin özünün bir sosial institut və sosial proses olaraq, öyrənilməsi xüsusi zərurət kəsb edir.

Bu məqsədlə AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunda müasir elmin fəlsəfi, sosioloji və etik əsaslarının öyrənilməsilə bağlı sosioloji sorğu keçirilmişdir. Mövzudan çıxış edərək, sorğu bilavasitə fəlsəfə, sosiologiya və etika istiqamətində tədqiqatları olan alimlər arasında aparılmışdır və bu mənada ekspert sorğusu hesab edilə bilər. Lakin burada ekspert sorğusundan fərqli olaraq, qapalı suallardan istifadə edilmişdir ki, bu da alimlərin həm ekspert, həm də seçilmiş respondentlər olaraq sorğu iştirakçısı olmasına şərait yaratmışdır. Ekspert və ümumi sosioloji sorğunun sintezi üzərində qurulan araşdırmada iştirak edənlərin demoqrafik göstəriciləri aşağıdakı cədvəllərdə təqdim edilir:

Alimlərin yaş göstəriciləri:

36-45	8%
46-55	48%
56-65	24%
66-75	16%
76-dan yuxarı

Bioloji göstəriciləri

Kişi	41,7%
Qadın	58,3%

Elmi dərəcə haqqında məlumat

Elmlər doktoru	16,7%
Fəlsəfə doktoru	83,3%

Elmi adlar haqqında məlumat

Professor
Dosent	100%

Vəzifə göstəriciləri

Müdir	16%
Baş elmi işçi	16%
Aparıcı elmi işçi	44%
Böyük elmi işçi	16%
Elmi işçi	8%

Elmi müəssisədə iş stajınız

50 ildən çox	4%
40 ildən çox	16%
30 ildən çox	12%
20 ildən çox	44%
10 ildən çox	20%
5 ildən çox	4%
1 ildən çox

Respondentlər aşağıdakı sualları cavablandırmışlar. Cavabların şərhi aparılaraq məqalə formasında təqdim ediləcək.

BLOK I – Elmin fəlsəfəsi və sosiologiyası

1. Sizcə elmin fəlsəfəsi dedikdə, nə başa düşülməlidir?

Elmin dərkinə cəhd

Elmi nəzəriyyələr

Obyektiv gerçəkliyin dərki

Elmi qanunlar, konsepsiya və kateqoriyaların sistemləşdirilməsi

Öz fikriniz__________

2. Sizcə elmi bilik qeyri-elmi biliklərdən nə ilə fərqləndirir?

Elmi bilik obyektivdir, qeyri-elmi bilik isə daha çox subyektivdir

Elmi bilik daha çox həqiqəti əks etdirir, qeyri-elmi bilik isə dəqiqləşdirilməmiş informasiyaya əsaslanır

Elmi bilik elmin konkret sahələrində tətbiq edilən metodlar vasitəsilə aşkar edilir

Elmi bilik tədqiqatlar və təhlillərlərlə aşkar edilir, qeyri-elmi bilik isə təcrübəyə əsaslanır və dəqiq olmaya bilər

Öz fikriniz________________

3. Elmi metodun strukturunu necə başa düşmək olar?

Elmi metod yeni elmi biliklər əldə etmək üçün tətbiq edilən sistemli fəaliyyət üsuludur

Elmi metod müşahidələr vasitəsilə elmin inkişafına yönəlir

Elmi metod elmi tədqiqatın nəticələrinin təhlilini nəzərdə tutur

 Elmi metod fərziyyələr əsasında yeni nəzəriyyələrin yaradılmasına xidmət edir

Öz fikriniz__________

4. Elmi fərziyyələr nəzəriyyələrə və qanunlara çevrilə bilərmi?

Elmin inkişafı fərziyyələr üzərində qurulur

Fərziyyələr olmadan elm inkişaf edə bilməz

Fərziyyələr elmi qanunların yaradılmasına gətirir

Elm fərziyyələrsiz də inkişaf edə bilər

Elmi qanunların elmi fərziyyələrlə heç bir əlaqəsi yoxdur

Öz fikriniz­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­___________

5.Sizcə obyektiv reallıq varmı və elmin mövcud reallığı dərk etməkdə xidməti nədən ibarətdir?

 Obyektiv reallıq elm vasitəsilə dərk edilir

 Obyektiv reallıq elm tərəfindən formalaşdırılır

 Obyektiv reallıq bizim dərketmə bacarıqlarımızla bağlıdır

 Obyektiv reallıq yoxdur

Öz fikriniz____________

6.Sizcə elmin inkişafına təsir edən başlıca amillər hansılardır?

Təhsilin inkişaf xüsusiyyətləri

Elmi kəşflər və texnoloji tərəqqi

Elm və təcrübənin davamlı əlaqəliliyi

Alimlərin tədqiqat bacarıqları

Cəmiyyətin inkişaf səviyyəsi

Öz fikriniz___________

7.Sizcə, elmin sosiologiyasının inkişafı zəruridirmi?

Bəli

Ola bilər

Xeyr

Öz fikriniz___________

8.Elmin fəlsəfəsi və elmin sosiologiyası nə ilə fərqlənir?

Elmin fəlsəfəsi elmi idrakın inkişaf qanunauyğunluqlarını araşdırır, elmin sosiologiyası cəmiyyətin elmi düşüncəyə təsiri imkanlarını

 Elmin fəlsəfəsi və elmin sosiologiyası bir-birini tamamlayan elmi nəticələr təqdim edir

Elə böyük bir fərq görmürəm, hər ikisi mövcud reallığı öyrənir

Öz fikriniz­­­­­­­­­­­­­­­­­­­__________

9.Elmin cəmiyyətlə qarşılıqlı əlaqəsinin öyrənilməsində sosioloji tədqiqatlar nə dərəcədə zəruridir?

Elmin inkişaf xüsusiyyətlərini aşkar etməyə kömək edir

Elmin tətbiqi imkanlarını genişləndirir

Elmin fəlsəfəsinin inkişafı üçün yeni ideyalar təqdim edir

Cəmiyyətin inkişafına əsaslı təsir göstərir

 Sosioloji tədqiqatlarsız da elm və cəmiyyət inkişaf edə bilər

Öz fikriniz­­­­­­­­­­­­­­­­­­­__________

10.Elmin sosiologiyası elmin səmərli inkişafına təsir edə bilərmi?

Mütləq

Əmin deyiləm

Xeyr

Öz fikriniz___________

BLOK II – Elmin innovativ inkişaf imkanları

11.XXI əsrdə elm və texnologiyanın inkişafı ilə bağlı proqnozlarınınz necədir?

Elm heç zaman olmadığı qədər inkişaf edib

Elmi kəşflər bəşəriyyəti tərəqqiyə aparır

 Elmi kəşflər bəşəriyyəti tənəzzülə aparır

Öz fikriniz_____________________

12.Sizcə elm qloballaşıb, yoxsa xüsusi bir təbəqəyə xidmət edir?

Elmi nailiyyətlər universaldır

Elm xüsusi bir təbəqəyə xidmət edir

Elm heç zaman qloballaşa bilməz

Elmi nailiyyətlərin böyük qismi kütlədən gizli tətbiq edilir

13. Sizcə, elmi innovasiyalar mərkəzləşdirilməlidirmi?

 Bəli, mərkəzləşdirilməlidir

 Elmi innovasiyalar artıq mərkəzləşdirilib

 Bu mümkün deyil

 Xeyr, mərkəzləşdirilməməlidir

14. Elmin innovasiya mərkəzləri tərəfindən elmi tədqiqatların qiymətləndirilməsi zərurəti varmı?

 Bəli, mütləq

 Xeyr, ehtiyac yoxdur

15. Sizcə,akademik, elmi və innovasiya qiymətləndirilməsi elmin inkişafına və alimlərin maliyyə vəziyyətinə müsbət mənada təsir edə bilərmi?

 Bəli

 Ola bilər

 Buna inanmıram

 Xeyr

16.Ölkəmizdəki elmi innovasiya mərkəzləri haqqında məlumatınız varmı və onların işini necə qiymətləndirirsiniz?

 Bəli, məlumatım var, qənaətbəxşdir

 Heç bir məlumatım yoxdur, heç bir işlərini görməmişəm

17. Əqli mülkiyyətiniz olan əsərləriniz elmdə yenilik sayıla bilərmi?

 Bəli

 Qismən

 Xeyr

18. Süni İntellekt müasir elmin inkişafına necə təsir edir?

 Fikir mübadiləsinə şərait yaranır

 Elmi fəaliyyətin mexanikləşməsinə xidmət edir

 İdeya oğurluğuna gətirir

 Düşünə və innovativ ideyalar verə bilməyən alimlər formalaşdırır

 Öz fikriniz_______________

BLOK III. Elmin və alimlərin inteqrasiyası

19.Elmi əlaqələrin genişləndirilməsi elmin inkişafına təkan verə bilirmi?

Bəli

Qismən

Xeyr

20. Akademik dairələrin beynəlxalq inteqrasiya səviyyəsini necə qiymətləndirərdiniz?

Yüksək səviyyədədir

Qənaətbəxşdir

Zəifdir

Yoxdur

21.Müxtəlif indeksli (scoups, web of science və s.) jurnallarda nəşr elmi əlaqələrin genişlənməsinə xidmət edirmi?

Bəli

Qismən

Xeyr

22. Sizcə müxtəlif indeksli (scoups, web of science və s.) jurnallarda nəşr elmi əlaqələrin genişlənməsinə necə xidmət edir?

Alimlərin tanınması ilə

İdeyaların mübadiləsi ilə

Elmin populyarlaşması ilə

Biznes xüsusiyyətlidir və heç bir müsbət nəticəsi yoxdur

İdeya banklarının formalaşmasına gətirir

Müxtəlif ölkələrdən olan alimlərin elmi potensialını nümayiş etdirir

Öz fikriniz_____________________

BLOK IV. Elmin keyfiyyəti

23.Elmin inkişaf perspektivlərini hansı göstəricilərə görə müəyyən etmək mümkündür?

Elmi kəşflərə görə

Yüksək səviyyəli kadr hazırlığına görə

Elmi kadrların mübadiləsinə görə

Başqa ölkələrin elmi mərkəzlərilə əlaqəliin genişləndirilməsinə görə

Müxtəlif ölkələrin elmi müəssisələrilə birgə layihələrə görə

Öz fikriniz_________.

24. Sizcə,elmi tədqiqatların Elmi Sitat İndeksi alimin elmi bacarıq və potensialının göstəricisidirmi?

 Bəli, mütləq

 Qismən

 Xeyr

25.Siz müxtəlif indeksli (scoups, erix plus və s.) jurnallarda nə qədər tez-tez nəşr edilirsiz?

İldə 1 və daha çox məqalə

2 – 3 ildə bir məqalə

5 ildə bir məqalə

Heç zaman indeksli jurnallarda məqaləm çap edilməyib

26. Son beş ildə sizin beynəlxalq verilənlər bazalarına düşən məqalələrinizin sitat sayı necədir?

 Yüksək

 Orta

 Sitat verilmir

27. Sizin son beş ildə beynəlxalq verilənlər bazalarında indeksləşdirilmiş elmi jurnallarda nəşrləriniz varmı?

 Bəli

 Xeyr

28. Əgər heç zaman yüksək indeksli jurnallarda məqaləniz çap edilməyibsə, zəhmət olmasa, səbəbini göstərədiniz:

Belə jurnallar haqda məlumatım azdır

Belə jurnallara çıxış edə bilmirəm

Məqalələri həmin jurnalların tələblərinə uyğunlaşdıra bilmirəm

Öz fikriniz___________________

29. Sizcə alimlərin yaradıcılıq bacarıqlarının keyfiyyəti və potensialı necə qiymətləndirilə bilər?

Yüksək indeksli jurnallarda nəşrlə

Kitab və monoqrafiyaların nəşri ilə

Konfrans və seminarlarda çıxış ilə

Elmi kadrların hazırlanması ilə

Beynəlxalq elmi layihələrdə iştirakla

30. Sizcə alimlərin yaradıcılıq keyfiyyəti və potensialı kimlər tərəfindən qiymətləndirilə bilər?

İnnovativ mərkəzlər tərəfindən

Xüsusi komissiya tərəfindən

AAK tərəfindən

Müəssisə rəhbərliyi tərəfindən

Öz fikriniz_______________

31.Elmi araşdırmaların keyfiyyyətinə təsir edən amillər hansılardır?

Elmi tədqiqat bacarıqları

Elmi texniki bazanın səviyyəsi

 Elmin zəif maliyyələşdirilməsi

 Alimlərin yaradıcılıq keyfiyyəti (dil imkanları, tədqiqat aparma bacarıqları və s.)

Öz fikriniz_________

32.Sizcə elmi tədqiqat müəssisələrində çalışan elmi işçilərin təqdim etdikləri araşdırmaların keyfiyyəti necə müəyyənləşdirilməlidr?

Araşdırmanın həcminə görə

Əsərlərinin çapına görə (yüksək indeksli data bazalarda)

Tətqiqat predmetinin aktuallığına görə

Tədqiqat metodlarına görə

Elmi yeniliyinə görə

Tətbiqi imkanlarına görə

 Patent alma imkanlarına görə

Sizin fikriniz___________

33. Sizcə, Azərbaycan elmi rəqabət qabiliyyətlidirmi?

 Bəli

 Xeyr

BLOK V. Elmin etikası

34. Elmin etikasını necə başa düşmək olar?

Elmə xidmət

Ziyalı mədəniyyəti

Elmi ünsiyyət

Öz fikriniz_______

35. Sİ elmin inkişafına necə təzir edir?

Elmi tədqiqatların keyfiyyətini artırır

Elmdə yeni yanaşmalara imkan yaradır

İdeya zənginliyinə gətirir

Plagiat hallarının artmasına səbəb olur

Elmdə original ideyaların formalaşmasına mane olur

Elmdə korrupsiya hallarının genişlənməsinə səbəb olur

Öz fikriniz_______________

36.Plagiata münasibətiniz?

Müsbət

Orta

Pis

37.Nə vaxtsa işlərinizdə plagiata yer vermisinizmi?

Bəli

Xeyr

BLOK VI. Elmin maliyyələşməsi

38. Elm büdcədən maliyyələşməlidir, yoxsa alimlər öz tədqiqatları ilə qazanc əldə etməlidirlər?

Bəli, elm büdcədən maliyyələşməlidir

Qrantlar, Donor fondlar vasitəsilə özü-özünü maliyyələşdirməlidir

Öz fikriniz_________

39.Alimlər əlavə gəlir haqda düşünməlidirlərmi?

Bəli

Xeyr

40. Elmi tədqiqatların donorlar tərəfindən maliyyələşdirilməsinə necə baxırsız?

 Yaxşı

 Orta

 Pis

41. 2026-cı ildə Azərbaycanda elmin inkişafına ayrılan büdcə haqqında məlumatlısınızmı?

Bəli

Xeyr

42. Dövlət alimlərin sosial rifahını yaxşılaşdırmaq istiqamətində xüsusi tədbirlər və imtiyazlar tətbiq etməlidirmi?

Bəli

Xeyr

43.Sizcə, sizin elmi tədqiqatlarınız başqa bir ölkədə daha yüksək qiymətləndirilə bilərdimi?

Bəli

Xeyr

44. Elmi tədqiqatlara qrantlar ayrılmalıdırmı?

Bəli

Xeyr

45. Elmi tədqiqatların səmərəliliyinə təsir edən başlıca amillər hansılardır?

 Maliyyə xərcləri

 Elmi potensial

 Tədqiqat bacarıqları

 Innovativ yanaşma bacarıqları

 Öz fikriniz_____

46. Azərbaycanda aparılan müxtəlif istiqamətli elmi tədqiqatların və elmi kadrların əmək bazarında üstünlük səviyyəsini necə qiymətləndirərsiniz?

 Yüksək

 Orta

 Zəif

 Çox zəif

47. Ölkəmizdə elmi kadrlar, fəlsəfə və elmlər doktorlarının statistikası qənaətbəxşdirmi?

 Bəli

 Xeyr