AZƏRBAYCAN-ABŞ MÜNASİBƏTLƏRİ YENİ SƏVİYYƏDƏ
2020-ci ildə ABŞ-da prezident olan Donald Tramp 44 günlük Vətən müharibəsində Azərbaycanın daxili işinə müdaxilə etmədi. ABŞ-ın “Fox News” televiziya kanalına müsahibəsində jurnalistin “Siz Prezident Trampın və onun administrasiyasının münaqişə ilə bağlı söylədiklərindən məmnunsunuzmu?” sualına Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev belə cavab verdi: “Düşünürəm ki, Prezident Trampın münaqişənin həlli ilə bağlı gördüyü işlər beynəlxalq münasibətlərə tam uyğundur. Biz bununla bağlı onun mövqeyini, şəxsi fikirlərini tam dəstəkləyirik. Biz görürük ki, ABŞ-ın mövqeyi balanslaşdırılmışdır və bu, belə də olmalıdır. Çünki ABŞ vasitəçidir... ABŞ tərəf tutmur. Eləcə də digər həmsədrlər tərəf tutmamalıdırlar. Biz çox böyük erməni icmasının təkcə Amerikada deyil, həmçinin Fransa və Rusiyada daxili siyasətə təsirinin olduğunu, çoxlu lobbiçilik fəaliyyəti ilə məşğul olduğunu, indi Azərbaycan əleyhinə var gücü ilə fəaliyyət göstərdiyini və onların göstərə biləcəyi təzyiqin səviyyəsini başa düşürük. Lakin, eyni zamanda, Prezident Trampın açıq siyasəti burada – Azərbaycanda təkcə mənim tərəfimdən deyil, xalqımız tərəfindən də dəstəklənir”.
Co Bayden 2021-ci il yanvarın 20-dən prezident seçildikdən sonra Türkiyə ilə ABŞ arasında gərgin vəziyyət Azərbaycanın da ABŞ ilə münasibətlərinə təsir etdi. Digər tərəfdən Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, o vaxtkı keçmiş senator, ondan sonra vitse-prezident, ondan sonra Prezident olan Co Bayden “907-ci Əlavə”nin qəbul edilməsində çox böyük fəallıq göstərmişdir. Ona görə də Co Bayden hökumətinin Azərbaycanın ədalətli mövqeyini dəstəkləyəcəyini, Ermənistan üzərində qələbəsinə sevinəcəyini düşünmək olmazdı. 44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycanın əraziləri işğaldan azad edildi, ərazi bütövlüyü bərpa edildi. Azərbaycan Ordusunun 2023-cü il sentyabrın 20-də cəmi 23 saat 43 dəqiqə ərzində yekunlaşdırdığı anti-terror əməliyyatı nəticəsində Azərbaycanın suverenliyi tam bərpa edildi. Bununla belə, Co Bayden hökuməti Azərbaycanın qələbəsini, ərazi bütövlüyünü hüquqi cəhətdən tanımır, problemin yenidən ATƏT-in Minsk Qrupunda müzakirəyə gətirilməsini bildirirdi.
2025-ci ildən yenidən prezident olan Donald Tramp dünyada olan müharibələrə son qoyacağını bildirdi. 8 avqust 2025-ci il tarixində Vaşinqtonda ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə “Azərbaycan Respublikası və Ermənistan Respublikası arasında sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin təsis olunması haqqında Saziş”in paraflanması Cənubi Qafqazda sülh və təhlükəzliyə təminat verir. Həmin görüşdə ABŞ Konqresinin 1992-ci ildə Azərbaycana qarşı qəbul etdiyi Azadlığı Müdafiə Aktına “907-ci Əlavə”nin ləğv edilməsi haqqında qərar çox böyük siyasi əhəmiyyətə malikdir.
Hər kəsə məlumdur ki, “Azadlığı Müdafiə Aktı” və ona “907-ci Əlavə”nin dəstəklənməsi, hər il Ermənistana göstərilən humanitar yardımın çoxaldılması və uydurma “erməni soyqırımı”nın beynəlxalq səviyyədə zorla tanıdılması istiqamətlərində fəaliyyət ABŞ-da yaşayan ermənilərin əsas fəaliyyət istiqamətləri olmuşdur. “907-ci Əlavə”də yazılırdı ki, Azərbaycan hökuməti Ermənistan və “Dağlıq Qarabağ”a qarşı zor gücündən istifadəni dayandırdıqdan sonra ABŞ Azərbaycana yardım edəcəkdir. Konqresin bu cür qərar qəbul etməsi üçün formal əsas bu olmuşdur ki, guya Azərbaycan Ermənistanı blokadada saxlayır. Ümummilli lider Heydər Əliyev “Azadlığı Müdafiə Aktı” və ona “907-ci Əlavə” ilə əlaqədar 1993-cü il sentyabrın 2-də ABŞ-ın Prezidenti Bill Klintona, vitse prezidenti Albert Qora, Konqresin spikeri Tomas Foliyə müraciətində bildirdi ki, “...Azərbaycan xalqı, habelə erməni-azərbaycanlı münaqişəsi haqqında həqiqəti bilənlərin hamısı bunu çox böyük ədalətsizlik və ya yolverilməz anlaşılmazlıq kimi qarşılamışlar. Mənə məlum olduğuna görə, Azərbaycan barəsində bu ayrı-seçkilik tədbiri Azərbaycan tərəfindən Ermənistanın uydurma "blokadası" ilə əlaqədar nəzərdə tutulmuşdur. Həmin tədbir Qərbin kütləvi informasiya vasitələrində Ermənistan tərəfindən aparılan yaxşı təşkil olunmuş təbliğat kampaniyasının bəhrəsidir və onun gerçəkliklə heç bir əlaqəsi yoxdur. Əvvəla, Ermənistan Respublikasının digər dövlətlər (Türkiyə, İran, Gürcüstan) ilə sərhədləri var və bu sərhədləri Azərbaycan blokadaya almaq iqtidarında deyildir. İkincisi, söhbət Azərbaycan ilə Ermənistan arasında nəqliyyat kommunikasiyalarından gedir ki, onlar da beş ildən çoxdur Ermənistanın Azərbaycana qarşı apardığı müharibə nəticəsində dağılmışdır. Bundan nəinki Ermənistan, həm də Naxçıvan Muxtar Respublikasında yaşayan azərbaycanlılar böyük əziyyət çəkirlər...”
2001-ci il 11 sentyabr terror hadisələrindən sonra Azərbaycan beynəlxalq terrorizmə qarşı mübarizədə ABŞ-ı dəstəkləyən ilk dövlətlərdən biri oldu, oktyabr ayının sonlarında ABŞ Senatı “907-ci Əlavə”nin müvəqqəti dayandırılması barədə Prezidentə səlahiyyət verdi. Lakin Prezident İlham Əliyevin dediyi kimi, bu, 2024-cü ilə qədər davam etdi. Çünki Əfqanıstandakı əməliyyatlarda həm nəqliyyat, logistika, həm də digər məsələlərlə əlaqədar Azərbaycan Amerikaya lazım idi.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin regionda sülh və təhlükəsizliyi yaradılması istiqamətində fəaliyyətinin nəticəsi olaraq “907-ci Əlavə”nin ləğv edilməsi haqqında maddənin qəbul edilməsi bütün dünya dövlətlərinə bir daha göstərdi ki, bu sənəd qərəzli olaraq Azərbaycana qarşı qəbul edilmişdir, Azərbaycan dövləti Ermənistana qarşı haqlı mübarizə aparmışdır. “Azərbaycan Respublikası və Ermənistan Respublikası arasında sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin təsis olunması haqqında Saziş”in paraflanmasından sonra sülh şəraiti yaranmışdır. Azərbaycan ərazisi vasitəsilə Ermənistana Rusiyadan taxıl gətirilib, Azərbaycandan neft məhsulları göndərilib. “907-ci Əlavə”nin ləğv edilməsi haqqında ABŞ Prezidenti qərar verdi, Konqresin də bu qərarı təsdiq etməsi üçün bütün əsaslar var.
Ramilə Dadaşova
Siyasi elmlər doktoru, dosent,
AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun Beynəlxalq münasibətlər və geosiyasət şöbəsinin müdiri