Fəlsəfə elmləri doktoru Xatirə Quliyevanın “Lütfi Zadənin dövrü, dünyagörüşü, fəlsəfi baxışları” adlı monoqrafiyasının təqdimat mərasimi keçirilib

Dekabrın 29-da AMEA-nın Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun İdentiklik, Multikulturalizm və Azərbaycançılıq fəlsəfəsi şöbəsinin müdiri fəlsəfə elmləri doktoru, dosent Xatirə Quliyevanın “Lütfi Zadənin dövrü, dünyagörüşü, fəlsəfi baxışları” adlı monoqrafiyasının təqdimat mərasimi keçirilib.

Kitabın ön sözünün müəllifi və elmi məsləhətçisi AMEA-nın prezidenti, akademik İsa Həbibbəylidir. 

Tədbirdə akademik Nərgiz Axundova, ictimai elmlər bölməsinin elmi katibi f.ü.f.d., Zümrüd Mənsimova iştirak ediblər.

Tədbiri giriş nitqi ilə açan Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun direktoru, f.e.d., professor İlham Məmmədzadə çıxış edərək, qarşıdan gələn “31 dekabr Dünya Azərbaycanlılarının həmrəyliyi və Yeni il münasibəti ilə institut əməkdaşlarını və gələn qonaqları təbrik edərək elmi fəaliyyətlərində uğurlar arzulayıb.

Monoqrafiya Lütfi Zadənin dövrü, dünyagörüşü və fəlsəfi baxışları haqqında ilk əsərdir. Müəllif 4 fəsil və 17 yarımfəsildən ibarət olan “Lütfi Zadənin dövrü, dünya görüşü, fəlsəfi baxışları” monoqrafiyada dahi alimin 97 illik geniş dövrünü, keşməkeşli həyatını, rasional və qeyri-səlist məntiqlə sintezdə formalaşmı şözünə məxsus və zəngin dünyagörüşünü, multikultural, tolerant və eyni zamanda identik fəlsəfi baxışlarını ən yeni mənbələr və elmi yanaşmalar kontekstində tədqiq edilib.

Monoqrafiyanın rəyçiləri Kiyev Əqli Mülkiyyət və Hüquq Universitetinin Fəlsəfə kafedrasının müdiri, fəlsəfə elmləri doktoru, professor Olqa Kyvlyuk, AMEA-nın Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun "Heydər Əliyevin siyasi irsi və azərbaycançılıq fəlsəfəsi" şöbəsinin baş elmi işçisi, fəlsəfə elmləri doktoru Ziba Ağayeva, KKTC (Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti) Suprus Elm Universitetinin professoru, ECLSS org. konfrans təşkilatının prezidenti Həsən Karacandır. İnstitutun İdentiklik, Multikulturalizm və Azərbaycançılıq fəlsəfəsi şöbəsinin elmi işçisi  Sevinc (Nisa) Qulyeva kitabın redaktorudur. 

Xatirə Quliyevanın yeni əsəri onun bu istiqamətdəki əvvəlki kitablarının, o cümlədən ölkədə və xaricdə çap olunmuş çoxsaylı məqalələrinin ideyaca davamı kimi təqdirəlayiqdir. Əsas məsələ bu il AMEA 80 illik yubileyində Prezident İlham Əliyevin çıxışındakı dəqiq və konkret olaraq bizə bir neçə mesajını bildirib. Burada süni intellektin inkişafı ilə süni intellektin elmi və idarə etmənin bağlılığı əsas məsələlərdəndir. Süni intellektin hansı istiqamət tutduğu ideyaların prinsipi prezidentin çıxışndan irəli sürülən ideyalardır. Süni intellektin kompyuter elmləri ilə koqnitiv elmlər, psixologiya, sosiologiya və fəlsəfə ilə bağlı olduğu şərh edilir. Süni intellektin məntiqlə bağlıdır və daha bir fundamental monoqrafiyada genişləndirərək irəli sürülüb. Lütfi Zadənin irsi, süni intellektin təsiri elmi, fəlsəfi məsələləri ilə də sıx bağlıdır. Professor İ. Məmmədzadə tədqiqatçının məqalələrinin ABŞ, Türkiyə, İtaliya, Pakistan, Polşa, Macarıstan, Slovakiya və başqa ölkələrin nüfuzlu jurnallarında dərc edildiyini vurğulayıb. 

Akademik Nərgiz Axundova kitabın müəllifi Xatirə Quliyevanın dövlətçilik məfkurəsindən başlayaraq, fəlsəfə tarixinədək uzanan bir elmi xətti olduğunu qeyd edib, onun bu əməyinin qiymətləndirilərək “Tərəqqi ” medalına layiq görüldüyünü vurğulayıb və təbrik edib.

Daha sonra Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini t.e.d. Eynulla Mədətli “Dünya –Azərbaycanlılarının həmrəyliyi və Lütfi-Zadə fenomeni”, f.e.d. Füzuli Qurbanov “Xatirə Quliyevanın əsərində Lütfi Zadənin qeyri-səlis məntiqi və fəlsəfi görüşlərinin uzlaşdırılması”, f.e.d., professor Arif Büniyatov “Lütfi Zadənin elmi nəzəriyyələrinə Xatirə Quliyevanın baxışı”, s.e.ü.f.d. Hüseyn İbrahimov “Xatirə Quliyevanın əsərində Lütfi Zadə irsinə sosio-mədəni baxış” mövzularında çıxışlar ediblər. F.e.d., professor Rəna Mirzəzadə, h.e.d., prof. Habil Qurbanov çıxış edərək kitab haqqında fikirlərini bölüşüb, alimə yeni yaradıcılıq uğurları arzulayıblar.

Sonda AMEA-nın Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun İdentiklik, Multikulturalizm və Azərbaycançılıq fəlsəfəsi şöbəsinin müdiri, fəlsəfə elmləri doktoru, dosent Xatirə Quliyeva çapı və təqdimatına verdiyi dəstəyə görə AMEA rəhbərliyinə minnətdarlığını bildirib.

Xatirə Quliyeva çıxışında qeyd edib ki, Sizə da­hi Lüt­fi Za­də­nin mə­nim araş­dır­ma dün­ya­ma gəl­mə­si, baş­qa cür de­səm, mə­nim da­hi Lüt­fi Za­də­nin “qey­ri-sə­lis mən­tiq” nə­zə­riy­yə­si­nin rən­ga­rəng dün­ya­sı­na düş­mə­yim haq­qın­da qı­sa­ca mə­lu­mat ver­mək is­tə­yi­rəm. Be­lə ki, fik­rim­də “Lüt­fi Za­də­nin Döv­rü, Dün­ya­gö­rü­şü, Fəl­sə­fi Ba­xış­la­rı” möv­zu­su­nun do­ğu­lu­şu­na ki­mi mə­nim mə­nə­viy­yat eta­tiz­mim, mil­li iden­tik tə­əs­süb­keş­li­yim və el­mə və­tən­daş­lıq his­si ilə ya­naş­ma­ğım Azər­bay­can əsil­li, dün­ya­şöh­rət­li alim Lüt­fi Za­də­ni öy­rən­mə­yi dik­tə et­di. Da­hi­mi­zi “ya­vaş-ya­vaş” diq­qət­lə öy­rən­dik­cə, əs­lin­də onu an­la­dıq­ca təh­lil qiy­mət­lən­dir­mə­lə­rim bey­nim­dən qə­lə­mi­mə, ora­dan da sü­ni in­tel­lek­tin mə­nə (mil­yard­lar­la in­sa­na) sü­ni in­tel­lek­tin “ata­sı” Alan Tu­rin­qin bəxş et­di­yi “ağıl­lı ma­ki­ne­nin” - not­boo­ku­mun sə­hi­fə­lə­ri­nə sü­zül­dü və öl­kə­miz­də, elə­cə də dün­ya­nın ta­nın­mış jur­nal­la­rın­da Lüt­fi Za­də haq­qın­da və o cüm­lə­dən ali­min təd­qi­qat sa­hə­si olan sü­ni in­tel­lekt möv­zu­sun­da, onun el­mi əhə­miy­yət kəsb edən ir­si­nin də­yər­lən­di­yi mə­qa­lə­lə­rim ya­yın­lan­dı. Mə­sə­lən, Pa­­­kis­­­ta­­­nın JASS jur­­­na­­­lın­­­da dərc olun­­­muş “Dün­­­ya Sü­­­ni İn­­­tel­­­lekt Sis­­­te­­­mi­­­nin İn­­­ki­­­şa­­­fın­­­da Lüt­­­fi Za­­­də Fe­­­no­­­me­­­ni. Lüt­­­fi­­ Za­­­də –100(təbii ingil dilində); İndoneziyada nəşr olu­nan “Pe­da­qo­qi­ka və Təh­sil elm­lə­ri” jur­na­lın­da “Dün­ya şöh­rət­li alim Lüt­fi Za­də­nin Azər­bay­can “Döv­rü” ta­rix fəl­sə­fə­si kon­teks­tin­də”; Çin­də çap olu­nan Cİ­NA-USA İda­rə­et­mə İc­ma­lı jur­na­lın­da “Ta­rix və Müa­sir­lik Lüt­fi Za­də­nin Dün­ya­gö­rü­şü Kon­teks­tin­də”; Ame­ri­ka­da Bey­nəl­xalq Fəl­sə­fə Təd­qi­qat­la­rı jur­na­lın­da “Dün­ya­gö­rü­şü Kon­sep­si­ya­sı Lüt­fi Za­də­nin Dün­ya­gö­rü­şü Kon­teks­tin­də. Ta­rix və Müa­sir­lik”; öz ölkəmizdə AMEA-nın saytında 9 silsilə mə­qa­lə­lə­rim.

Be­lə­cə, da­hi alim haq­qın­da xa­ric­də ya­yım­la­nan mə­qa­lə­lə­rim, elə­cə də konf­rans elektron ki­tab­la­ra da­xil olan mə­ru­zə­lə­rim sü­rət­lə ge­niş ya­yıl­dı və mə­nə bir çox xarici jur­nal­lar­dan mə­qa­lə ça­pı də­və­ti gəl­mə­yə baş­la­dı. Bə­zi­si­nə “çat­dı­rıb” mə­qa­lə gön­dər­dim, bəzisinə yox. Bu gün də məqalə dəvətləri gəlməkdədir. Əl­bət­tə, di­gər mə­qa­lə­lə­rim­də də Lüt­fi Za­də möv­zu­su üfü­qü xət­ti­ni təş­kil edir­di. Mə­sə­lən, Lambert nəşriyyatının çap etdiyi “Azərbaycan alimlərinin məqalələri” toplusunda (“Articles of Azerbaijan Scientists. Identity and Global Ethical Problems in the Context of the 4.0 Industrial Revolution. ANAS – 80”- Lambert-2024) “Dün­ya Sə­na­ye İn­qi­lab­la­rı və Sü­ni in­tel­lekt Sis­te­mi”; Pol­şa­da çap olun­muş kol­lek­tiv “Təş­ki­lat­la­rın İda­rə Olun­ma­sı­na Fən­lə­ra­ra­sı Ya­naş­ma" ki­ta­bın­da “Sü­ni in­tel­lekt fəl­sə­fə­si­nin proqressiv və req­res­siv in­ki­şa­fı mə­sə­lə­lə­ri”; AMEA say­tında Qəh­rə­man” Alan Tü­rin­qin “Bom­ba­sı” və sü­ni in­tel­lek­tin fəl­sə­fə­si” 5 mə­qa­lə və s.

Bun­dan son­ra bir­dən mə­nim üçün “mö­cü­zə” baş ver­di. Adı­nı be­lə bil­mə­di­yim – Lon­don­da yer­lə­şən Kembridc Skalars Pab­lisşingdən mə­nə Lüt­fi Za­də haq­qın­da ki­tab ça­pı tək­li­fi gəl­di. Se­vin­dim. Qə­bul et­dim. 2022-ci ilin no­yabr ayı­nın 12-sin­də nəş­riy­yat­la ara­mız­da Mü­qa­vi­lə bağ­lan­dı və 1 il mü­də­tin­də Kembridc Skalars mo­noqra­fi­ya təh­vil ver­mə­yi öz üzərimə gö­tür­düm.

Əsə­ri Mü­qa­vi­lə müd­də­tin­də (1-2 ay ge­cik­dim) çat­dır­ma­sam da şərt­lə­ri­nə (əsə­ri heç bir di­gər nəş­riy­yat­da, o cüm­lə­dən öl­kəm­də dərc et­dir­mə­mək) əməl et­mək­lə təh­vil ver­dim. An­caq kor­rek­tə edil­mə­li ol­du­ğu və bu­na gö­rə mən­dən çox­lu “ev­ro” is­tə­nil­di­yi üçün geri çəkildim və əsəri Av­ro­pa­da nü­fuz­lu aka­de­mik nəş­riy­yat olan Lam­ber­tə mü­ra­ci­ət et­dim. Lam­bert qı­sa müd­dət­də mə­nə müs­bət ca­vab ver­di və 2023-cü ilin sent­yabr ayın­da “Lüt­fi Za­də­nin Döv­rü, Dün­ya­gö­rü­şü, Fəl­sə­fi Ba­xış­la­rı” mo­noq­ra­fi­yam bu nəş­riy­yat­da in­gi­lis di­lin­də çap olun­du. Da­vam­da “Ama­zon”, “Mo­re bo­oks” dün­ya ki­tab sa­tış-ya­yım­la­rın­da təb­liğ olu­nan bu mo­noq­ra­fi­yam qı­sa müd­dət­də - 2 ay sonra dün­ya el­mi ic­ti­ma­iyy­ti­nin elə ma­ra­ğı­na sə­bəb ol­du ki, Lam­bert aka­de­mik nəş­riy­ya­tı onu da­ha 6 dil­də - por­tu­qal, al­man, is­pan, fran­sız, ital­yan və rus dil­lə­rin­də, həm­çi­nin hə­min döv­lət­lə­rin ən nü­fuz­lu nəş­riy­yat­la­rın­da çap et­di.

Be­lə­cə, Azər­bay­can əsil­li dün­ya­şöh­rət­li alim Lüt­fi Zadə möv­zu­su mə­nim el­mi təd­qi­qat dün­yam­da qiy­mət­li var­lı­ğa çev­ril­di.

Doğ­ru­su, da­hi Lüt­fi Za­də­nin ri­ya­ziy­yat, ki­ber­ne­ti­ka, ro­bo­to­tex­ni­ka və bir çox baş­qa tex­ni­ki elm sa­hə­lə­ri­nə aid olan el­mi kəşf­lə­ri­nin su ki­mi ay­dın­lıq­la dər­ki­ni “ağ­lım kəs­mə­sə” də, mən bü­tün elm­lə­rin kö­kün­də da­ya­nan dün­ya­gö­rü­şü və fəl­sə­fi ba­xış­lar­nı fəl­sə­fi bi­li­yim­lə an­la­ma­ğa ça­lış­mı­şam. Se­vi­ni­rəm ki, an­la­mı­şam və mo­noq­ra­fik sə­viy­yə­də an­lat­ma­ğa müə­vəf­fəq ol­mu­şam.

Fəxr edirəm ki, Azər­bay­can əsil­li, dün­ya­şöh­rət­li alim Lüt­fi Za­də­nin keş­mə­keş­li hə­ya­tı və zən­gin dün­ya­gö­rü­şü­nə, fəl­sə­fi ba­xış­la­rı­na həsr et­di­yim artıq Azər­bay­can di­lin­də çap olu­nmuş “Lüt­fi Za­də­nin Döv­rü, Dün­ya­gö­rü­şü, Fəl­sə­fi Ba­xış­la­rı” mo­noq­ra­fi­ya­mı dün­ya el­mi­nə bəxş et­mi­şəm. İn­di də bu əsl zəh­mə­tin nə­ti­cə­si əsə­ri­mi öz öl­kə­min el­mi fik­ri­nə təq­dim edi­rəm və qü­rur du­yu­ram ki, ar­tıq 10-cu mo­noq­ra­fi­yam xal­qı­mın el­mi tə­fək­kür xə­zi­nə­si­nə da­xil olur.

Xüsusi ilə qeyd etmək lazımdır ki, Lütfi Zadə Azərbaycan və azərbaycançılıq amalını bütün şüuru, zəkası, bütün varlığı ilə təsdiq etdi. Bu Azərbaycan əsilli dünya şöhrətli alim Lütfi Zadənin Azərbaycan və azərbaycançılıq “dövrünün” riyazi-məntiqi, qeyri-səlist, kosmik və planetar “Infinity”si – sonsuzluğudur”.

Lüt­fi Za­də­nin də­yər­li söz­lə­ri bu­ra­da ye­ri­nə dü­şür: “XXI əs­rin əsas in­ki­şaf fəl­sə­fə­si bi­lik­dir. Bi­li­yi olan da­ha güc­lü olar. Güc­lü olan hə­mi­şə qa­lib­dir”.

Bu da da­hi Lüt­fi Za­də­nin de­yi­mi­dir: “Tək­cə təh­sil ye­tər­li de­yil, zəh­mət və uğur da çox önəm­li­dir. Mə­nim uğur düs­tu­rum ba­ca­rıq, zəh­mət və əzm­kar­lıq­dır. Bun­lar uğu­run ele­ment­lə­ri­dir".

Hə­qi­qə­tən də be­lə­dir. Xır­da­lıq­la­ra var­ma­dan, belədir!..

“Lüt­fi Za­də­nin Döv­rü, Dün­ya­gö­rü­şü, Fəl­sə­fi Ba­xış­la­rı” mo­noq­ra­fi­ya­mın öz öl­kəm­də işıq üzü gör­mə­si­nin sə­bəb­ka­rı AMEA-nın pre­zi­den­ti aka­de­mik İsa Hə­bib­bəy­li­dir. Aka­de­mik İsa Hə­bib­bəy­li Azərbaycan xalqının Ulu öndəri Heydər Əliyevin 100 illiyinə həsr olunmuş və 2023-cü ildə Avropada 7 dildə nəşr edilmiş, “Lüt­fi Za­də­nin Döv­rü, Dün­ya­gö­rü­şü, Fəl­sə­fi Ba­xış­la­rı” əsə­ri­min Azər­bay­can di­lin­də ça­pı­nı tək­lif et­mək­lə mə­ni çox se­vin­dir­di. Akademikin monoqrafiyanı oxuduqdan sonra Ön söz yazması, öz redaktələri ilə müdrik məsləhətlərini verməsi və nəşrə Elmi məsləhətçi olması mənim üçün ikiqat qürurverici hadisədir. Bu­na gö­rə İsa Hə­bib­bəy­li­yə min­nət­da­ram. Çün­ki mən Lüt­fi Za­dənin fəlsəfi dünyagörüşü haq­qın­da bü­tün dün­ya­da ilk olan bu mo­no-qra­fi­ya­mı İn­gil­tə­rə­nin Cam­bird­ge nəş­riy­ya­tı­nın tək­li­fi və mü­qa­vi­lə əsa­sın­da yaz­mış­dım və mü­qa­vi­lə şərt­lə­ri­nə uy­ğun ola­raq hə­min ərə­fə­də öl­kəm­də işıq üzü gör­mə­si müm­kün ol­ma­mış­dı. Da­ha son­ra əsəri Lam­bert aka­de­mik nəş­riy­yatı 7 dil­də çap et­di. Kitabın da­ha bir ne­çə dil­də də nəş­ri plan­laş­dı­rı­lır. AMEA-nın pre­zi­den­ti aka­de­mik İsa Hə­bib­bəy­li­nin Ulu Ön­dər Hey­dər Əli­yev ir­si sa­hə­sin­də bir ne­çə əsə­rim ki­mi “Lüt­fi Za­də­nin Döv­rü, Dün­ya­gö­rü­şü, Fəl­sə­fi Baxış­la­rı” mo­noq­ra­fi­ya­mın da ça­pı­na dəs­tə­yi onun Azərbaycan əsilli dahi Lütfi Zadəyə vətəndaş münasibətini, Azər­bay­can el­mi­nin, Azər­bay­can ali­mi­nin in­ki­şa­fı­na diqqətini, qayğısını – əsl elmin, alimin dostu olmasını bir da­ha təs­diq­lə­yir. 

Əsərin müəllifi çıxışının sonunda vurğulayıb ki, “Lütfi Zadə Azərbaycanda uşaqlıq illərində yaşayıb. Daha dəqiq desək, 10 yaşına kimi. Onlar sonra ailəvi olaraq İrana köç ediblər. Lakin dahi alim Azərbaycan və azərbaycançılıq amalını bütün şüuru, zəkası, bütün varlığı və öz əməlləri ilə təsdiq edib. Belə ki dahi alim əbədi uyumaq üçün 72 il yaşadığı ABŞ-ı deyil, Azərbaycanı seçmişdir. Bu isə Azərbaycan əsilli dünya şöhrətli alim Lütfi Zadənin Azərbaycan və azərbaycançılıq “dövrünün” riyazi-məntiqi, qeyri-səlist, kosmik və planetar “Infinity”si – sonsuzluğudur”. Lütfi Zadənin ən böyük azərbaycanlı olmasını onun vəsiyyəti – Azərbaycanda, hətta cənazə namazı ilə dəfn olunmaq arzusu da təsdiqləyir. Bu azərbaycançılıq tarixi ənənəsinin bariz nümunəsidir.