Beynəlxalq münasibətlərin təhlilində yeni elmi-nəzəri paradiqmalar

Beynəlxalq münasibətlərin təhlilində yeni elmi-nəzəri paradiqmalar

Xülasə: Məqalə müasir dünyada mövcud beynəlxalq münasibətlər sisteminin təhlil olunmasında nəzəri və əsas yanaşmaların araşdırılmasına həsr olunub.

РЕЗЮМЕ: Статья посвящена исследованию теоретических и фундаментальных подходов к анализу существующей системы международных отношений в современном мире.

SUMMARY: This article explores theoretical and fundamental approaches to analyzing the existing system of international relations in the modern world.

Açar sözlər: geosiyasət, qloballaşma, ikiqütblü dünya, çoxqütblü dünya, sivilizasiyaların toqquşması, mədəniyyətlərin dialoqu.

Ключевые слова: геополитика, глобализация, биполярный мир, многополярный мир, столкновение цивилизаций, диалог культур.

Keywords: geopolitics, globalization, bipolar world, multipolar world, clash of civilizations, dialogue of cultures.

GİRİŞ

Beynəlxalq münasibətlər hər bir dövlətin, cəmiyyətin, fərdin həyatında mühüm yer tutur. Xalqların yaranması, beynəlxalq sərhədlərin formalaşması, siyasi rejimlərin inkişafı və dəyişməsi, müxtəlif sosial institutların yaradılması, mədəniyyətlərin zənginləşməsi, incəsənətin, elmin, texnoloji tərəqqinin və səmərəli iqtisadiyyatın inkişafı ticarət, maliyyə, mədəni və digər mübadilələrlə, dövlətlərarası ittifaqlarla, diplomatik təmaslarla, hərbi münaqişələrlə, başqa sözlə, beynəlxalq münasibətlərlə sıx bağlıdır. Bütün ölkələr istehsalın həcminə və təbiətinə, istehsal olunan malların növlərinə və qiymətlərinə, istehlak standartlarına, insanların dəyərlərinə və ideallarına təsir edən sıx, çoxşaxəli qarşılıqlı əlaqə şəbəkəsinə çevrildiyi bu gün onların əhəmiyyəti daha da artır. Soyuq müharibənin başa çatması və qlobal miqyasda sosialist sisteminin süqutu, keçmiş sovet respublikalarının beynəlxalq müstəvidə müstəqil dövlətlər kimi çıxışı və yeni dünyada öz yerini axtarması, xarici siyasət prioritetlərinin müəyyənləşdirilməsi, milli maraqların yenidən formalaşdırılması - bütün bunlar və beynəlxalq həyatın bir çox başqa halları dünyanın hər bir dövlətinin bugünkü mövcudluğuna və taleyinə birbaşa təsir göstərir. Odur ki, bu gün beynəlxalq münasibətlərin nəzəri cəhətdən dərk edilməsinə, dünyada baş verən dəyişikliklər və onların nəticələrinin təhlilinə, ən azı, cəmiyyət uzvlərində müvafiq mövzuların genişləndirilməsinə və dərinləşdirilməsinə kəskin artan obyektiv ehtiyac var.

II. Beynəlxalq sistemdə müasir paradiqmalar: tərəfdar və tənqidçiləri

Beynəlxalq münasibətlərin müasir strukturunda üç fərqli yanaşma fərqlənir. Birinci yanaşma qlobal siyasətdə genişmiqyaslı münaqişənin sona çatması və ABŞ-ın başçılıq etdiyi Qərbin hökmranlığı ilə əlaqəli vahid, nisbətən ahəngdar dünyanın meydana gəlməsini bildirən birqütblülüyünü qəbul edir. Bu, Şimali Amerika və Qərbi Avropa sivilizasiyalarının müasir liderlərinin ideologiyasıdır və beləliklə, növbəti əsrdə Qərb sivilizasiyasının hökmranlığını möhkəmləndirmək istəyirlər. Birqütblü modeli tənqid edənlər hesab edirlər ki, ABŞ qlobal liderlik funksiyalarını yerinə yetirmək üçün sadəcə olaraq lazımi resurslara malik deyil. V.B. Tixomirovun “birqütblülük” əleyhinə arqumentləri maraqlıdır. O, hesab edir ki, "birqütblülük" təriflə mövcud ola bilməz, çünki qütblərin mövcudluğundan yalnız "əkslər" olduqda danışmaq adətdir. Bu nöqteyi-nəzərdən çoxqütblü dünyadan daha çox söhbət gedə bilməz, çünki hətta Yerin cəmi iki qütbü var. Nəticə etibarilə, “qlobal müstəvidə dünya sosial sistemi həmişə ilk yaxınlaşmaya görə, invariant strukturunda təzahür edən bipolyar olub və qalır” [6, s. 212].

Qeyd edək ki, müasir dünya hər hansı bir ideologiya ilə idarə oluna bilməyəcək qədər mürəkkəbdir. İkinci yanaşma ikiqütblülük ideyasını beynəlxalq münasibətlərin ən sabit strukturu kimi müdafiə edir ki, bu da dünyanın mədəni xətlər üzrə iki hissəyə bölünməsini nəzərdə tutur. Bipolyar yanaşma da ideal deyil, çünki dünya iqtisadi cəhətdən Şimal və Cənub və ya mədəni baxımdan Şərq və Qərbə bölünə bilməyəcək qədər mürəkkəbdir. İkiqütblülük ideyasına qoşulan A.N. Kosolapov müasir beynəlxalq münasibətlər sistemini “postsovet” adlandırır və onu siyasi baxımdan və Qərbin mübahisəsiz hökmranlığı altında embrion avtoritar kimi xarakterizə edir. O, NATO-nun güclənən rolunu və Birləşmiş Ştatların Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatını beynəlxalq hüquqdan, BMT-dən və Təhlükəsizlik Şurasından [7] yuxarıda yerləşdirmək istəyini getdikcə artan avtoritarizmin təzahürü kimi təsvir edir. “Mərkəz” və “periferiya” arasındakı bu ikiqütblü münasibət qloballaşma proseslərinin inkişafı ilə tədricən fərqli, “üçölçülü” tipli münasibətə çevriləcək. Müəllifin fikrincə, 2012-2025-ci illər kritik dövr olacaq.

Üçüncü yanaşma çoxqütblülük ideyasına əsaslanır. Onun tərəfdarları təkid edirlər ki, ABŞ qlobal liderliyə iddialarının əsassızlığını etiraf etsin və digər güc mərkəzləri ilə tərəfdaşlığa start versin. Çoxqütblülüyün əleyhdarları isə vurğulayırlar ki, belə bir model beynəlxalq sistemə baxışa əsaslandığı üçün beynəlxalq münasibətlərə sabitlik gətirməyəcək və böyük dövlətlər arasında əbədi rəqabət sahəsi kimi istər-istəməz münaqişələrə və təsir dairələrinin daim yenidən bölüşdürülməsinə səbəb olacaq.

Güman etmək olar ki, ikiqütblü dünya, birqütblüyə çevrilmiş, son nəticədə çoxqütblüyə çevrilməlidir və bunun müəyyən əsasları var. Ötən XX əsrin sonları yerli sivilizasiyaların siyasi özünüdərkinin güclənməsi ilə səciyyələndi. Bu böyük sivilizasiyalar arasındakı fərqlər onların çoxəsrlik mədəniyyəti, tarixi və dinindən qaynaqlanır. Onlar siyasi ideologiyalardakı fərqlərdən daha dərinə gedirlər.

“Sivilizasiyaların toqquşması” ideyasının özü (S.Hantinqton) [1] əslində Qərbin dominantlığı, indi görünməmiş səviyyəyə çatmış ekspansiyası ilə bağlıdır. Müasir dövrdə anti-Qərb əhval-ruhiyyəsinin güclü dalğası da yüksəlir. Dünya, əsas ayırıcı xətt ilə Qərblə qeyri-Qərb arasında sivilizasiyaların mübarizəsinə çevrilir. Bəzi təhlilçilər bunun obyektiv əsası kimi 1945-ci ildən bəri ABŞ-ın 300 dəfədən çox qeyri-Qərb dövlətlərinə güc tətbiq erməsi və ya güc tətbiq etməklə qeyri-Qərb dövlətlərini hədələməsini göstərirlər. Əlbəttə, bu Qərb təzyiqi bu gün sivilizasiyaların toqquşmasının əsas göstəricisi olsa da, amma səbəbi deyil. Səbəb qloballaşmanın yaratdığı, mədəni və sivilizasiya müxtəlifliyinin rəngarəng, çox vaxt bir-birinə uyğun gəlməyən elementlərini vahid qlobal sosial-mədəni məkanda birləşdirən obyektiv situasiyadır. Sivilizasiyaların toqquşmasının əsas şərti S.Hantinqtonun fikrincə, qloballaşma prosesləri qarşısında ənənəvi dəyərlərin qarşıdurması, dəyərlərin və ideoloji ideyaların toqquşmasıdır. Bu iddiaya görə, müəllif münaqişənin mövcudluğunu qəbul edənlər tərəfindən tənqid edilir, lakin dəyərlər və ideyalar əvəzinə dövlətlərin siyasi və iqtisadi maraqlarını əsas götürür. Bu baxımdan V.M. Mejuevin bəyanatı da diqqət cəlb edir: “Hazırkı münaqişələr, o cümlədən hərbi münaqişələr sivilizasiyalararası fərqliliklərdən deyil, qlobal kapitalist sisteminin ziddiyyətlərindən qaynaqlanır”. Qeyd edir ki, "İraqdakı müharibə sivilizasiyaların toqquşması deyil, qlobal resurslara nəzarət uğrunda sistemin mərkəzi ilə periferiya arasında gedən mübarizədir. Terrorizm də sivilizasiyalar savaşı deyil, geridə qalan periferiyanın mərkəzin hegemon iddialarına cavabıdır. Əgər bu gün sivilizasiyalar bir-biri ilə toqquşursa, bu, qeyri-bərabər sistem kimi digər ölkələrin özlərinə qlobal kapitalın zənginləşməsinə imkan verir". [2, s. 38].

Bu nəzəriyyəyə V.A. Avksentyevin də yanaşması maraqlıdır. O, hesab edir ki, amerikan mütəfəkkirinin nəzəriyyəsi həqiqətən də dünyanın hələ qlobal olmadığı keçmişi təhlil etmək üçün qəbuledilməzdir. Ancaq indiki və gələcəyin təhlili üçün bu nəzəriyyə kifayət qədər işləkdir. Qloballaşma prosesləri nə qədər intensivləşsə, sivilizasiyalararası münaqişə bir o qədər şiddətli və barışmaz xarakter alacaq, regional təhlükəsizliyin təmin edilməsi problemi bir o qədər kəskinləşəcək.

Sivilizasiyaların toqquşmasının əsaslarına gəlincə, bu mərhələdə “real” maraqlar əslində aksioloji maraqlardan üstündür; lakin münaqişənin tədricən “aksiologiyasına” meyl var. Bu gün “dəyərlərin toqquşması” çox vaxt ilk növbədə Qərb sivilizasiyasına təsir edən “maraqlar toqquşması” üçün ritorik örtük rolunu oynasa da, sabah vəziyyət çox yaxşı dəyişə bilər və “dəyərlərin toqquşması” bəhanə olmaqdan çıxaraq sivilizasiyaların qlobal toqquşmasının əsl, dərin köklü, fundamental səbəbinə çevriləcək [3, s. 34].

Beləliklə, transformasiyaya uğrayan geosiyasi arenada bir-birini istisna edən iki model - “birqütblü atlantizm və çoxqütblü model arasında mübarizə getdikcə daha çox görünür” paradiqması üzərində dayana bilərik. Qlobal dünyada cərəyan edən mümkün proseslər həm nəzəri modellərində, həm də faktiki praktikada Qərbi Avropa dəyərlərinin hökmranlığı ətrafında nəzərdən keçirilir. Eləcə də burda milli və mədəni müxtəlifliyə yönəlmiş mədəniyyətlərin dialoquna diqqət görünür.

III. Mədəniyyətlərin dialoqu

Bu, siyasi və iqtisadi zəifliyin diktə etdiyi taktikadır. Hökmranlıq etmək qabiliyyəti olmayanlar tərəfindən bu tema müdafiə olunur. Əslində, çoxmərkəzlik bəşəriyyəti ahəngdar və ardıcıl inkişaf düzəni alan dövlətə aparmayacaq. Nəzəri cəhətdən bu, "çoxqütblülük" ola bilər. Yəni, güc mərkəzləri arasında bərabər imkanlarla, onların balansı ilə dövlətlərin sabit imkanı yarana bilər. Amma belə ideal vəziyyət “qeyri-bərabərlik qanunu”na ziddir. Reallıqda isə qarşıda istər-istəməz hansısa dövlət və ya dövlətlər qrupu meydana çıxacaq. Bu yeni güc mərkəzi dünyanın aparıcı dövlətlərinin potensialına bərabər və ya ondan artıq iqtisadi və hərbi qüdrət əldə edərək, qlobal təsir sferalarının yenidən bölüşdürülməsini ifadə edən müvafiq statusa iddialı olmağa başlayacaq. Bu baxımdan, ABŞ və onun müttəfiqlərinin hazırkı səyləri də daxil olmaqla dünyanı universallaşdırmaq üçün indiyə qədər edilən bütün cəhdlər qarşısıalınmaz görünür.

Üç yanaşma ilə yanaşı, qlobal (utopik) model də mövcuddur ki, ona görə beynəlxalq təhlükəsizlik yalnız onun yaradılmasında beynəlxalq birliyin bütün üzvlərinin iştirak etdiyi qlobal səviyyədə həqiqətən təmin edilə bilər. Bir versiyada, bu modelin yaradılması yalnız bütün ölkələr və xalqlar olduqda mümkündür. Bu versiya üçün minimum ümumbəşəri dəyərləri paylaşan və vahid idarəetmə sistemi ilə qlobal bir vətəndaş cəmiyyəti ortaya çıxır. Başqa bir versiyada isə belə bir model BMT-nin aparıcı rol oynaması ilə mövcud beynəlxalq təhlükəsizlik rejimləri və təşkilatları sisteminin tədricən təkamülünün nəticəsi olaraq görünür. Bu modelin əleyhdarları onu yaxşı düşünülmüş mexanizmin olmamasına görə tənqid edirlər. Əslində, belə bir təhlükəsizlik sistemi yaratmaq üçün öz təkliflərini verənlər də az deyil. Başqa yanaşmalar da var. Məsələn, E.N. Batalov müasir dünyanı “qütbsüz” kimi təyin edir, qütbləri dünya sisteminin asıldığı (fırlanan) qlobal oxun ifrat nöqtələrini təşkil edən güclü, əks qlobal alt sistemlər kimi başa düşür. Qütblər müxtəlif sivilizasiyaları, sosial, siyasi və iqtisadi sistemləri təmsil edir və fərqli, hətta bir-birini inkar edən, ideoloji və dəyər yönümlərini təcəssüm etdirir. Qütblər güc və əməliyyat potensialı baxımından simmetrik və mütənasibdir, bir-birini tarazlaşdırmağa imkan verir, eyni zamanda dünya nizamının təminatçısı və qlobal siyasi arenada fəaliyyət göstərən bütün və ya demək olar ki, hamısının riayət etməli olduğu siyasi oyunun qaydalarının qanunvericiləri kimi çıxış edir. Qütblər arasındakı əlaqələr qarşılıqlı cazibə və itələmə prinsipinə əsaslanır. Onlar daxili və xarici status-kvonu saxlamaq və bir-birini rəqib kimi aradan qaldırmaq üçün bir-birinə ehtiyac duyurlar. Lakin bir qütb yıxılanda digəri avtomatik olaraq yox olur və onlarla birlikdə 1980-ci illərin sonu və 1990-cı illərin əvvəlindəki bütün köhnə dünya nizamı da yox olur [4, s. 4-13]. A.G. Yakovlev yazır ki, mürəkkəb qütblü yeni bipolyar sistem artıq mövcuddur. O, iddia edir ki, ideoloji bipolyar system iki qütblü yeni bipolyar sistemlə - özünü düşünən və artıq kifayət qədər monolit olan Qərb və dünyanın qalan hissəsi isə hələ aydın şəkildə birləşdirilməmiş, xeyli dərəcədə boş, muxtar komponentlərdən ibarət, müstəqil, özünü təmin edən, ən yüksək prioritet olan yerli maraqların və ya siyasi mərkəzlərin ümumi güc mərkəzləri və sərt formaları ilə əvəz edilmişdir. Baxmayaraq ki, onlardan bəziləri (Rusiya, Çin, Hindistan) beynəlxalq münasibətlər sistemində faktiki və potensial təsiredici amillərdir [5].

V.L. Tsumburski ümumi geosiyasi vəziyyəti analitik olaraq bir neçə nisbətən müstəqil sferaya parçalamaq və sonra hər biri daxilində güc bölgüsünü müəyyən etmək üçün öz versiyasını təklif edir və müasir dünya düzəninin ənənəvi geosiyasi idealdan əhəmiyyətli dərəcədə fərqləndiyini vurğulayır. Əsas fərq ondan ibarətdir ki, Şimal yarımkürəsində bir sıra tarixi səbəblərə görə tək deyil, “mürəkkəb” güc və təsir balansı yaranıb. Əslində, XX əsrin sonlarında güc və təsirin nisbətən müstəqil iki bölgüsü - hərbi-siyasi və iqtisadi tərəfləri meydana gəldi və formalaşdı. Bu səbəbdən qeyd edir ki, biz indi geniş müdafiə və iqtisadi sahələrdən danışa bilərik, lakin klassik geosiyasətdən ilhamlanan mürəkkəb irimiqyaslı sistemlər yalnız konturda qalır” [8, s. 147].

Dünya sosialist sistemi dağıldıqdan sonra Rusiya Federasiyasının da xarici siyasətinə müxtəlif yanaşmalarda müxtəlif məktəblər meydana çıxdı. Avropanın mərkəzi mövqeyini başlanğıc nöqtəsi kimi qəbul edən “Qərbləşmə” ənənəsi ilə bağlı olan birincisi 1990-cı illərin əvvəllərində, ümumi ümumavropa təhlükəsizlik ideyalarının üstünlük təşkil etdiyi zaman xüsusi rol oynamışdır. Bu məktəb Qərbin sənaye dinamizmi və demokratik xarakterindən təsirlənir. Onlar qərbyönlü oriyentasiyanı qəbul edərək, Rusiyanın tarixən Qərb (xristian) sivilizasiyasına aid olduğunu və buna görə də rus diplomatiyasının ilk növbədə Qərbə istiqamətləndiyini iddia edirlər. İkinci məktəb isə Rusiyanın Qərblə heç bir ciddi əlaqəsinin olmadığı və heç vaxt uzun müddət yalnız Avropa mədəniyyətinə yönəlmədiyi fərziyyəsi ilə fəaliyyət göstərir. Çoxqütblü dünyanın tərəfdarı olan Yevgeni Primakov hesab edir ki, RF öz gələcəyi üçün təhlükəli olan rus millətçiliyi, neoavrasiyaçılıq, qərbçilik kimi ifrat anlayışlardan çəkinməlidir. Ölkə xarici siyasətində öz geosiyasi müstəqilliyinə, realizminə və praqmatizminə diqqət yetirməli və qlobal geosiyasi mənzərəyə təsir göstərmək üçün mövcud imkanlardan səmərəli istifadə etməlidir. Müasir Rusiya ərazisində yaşayan çoxsaylı qeyri-avropalı xalqları, etnikləri və mədəniyyətləri nəzərə alan bu yanaşma Avropa və Asiya regionları arasında nisbətən ahəngdar tarazlıq yaradır. Mövcud Avro-Atlantik strukturlara inteqrasiyanı strateji məqsəd kimi həyata keçirməkdənsə, müəllif strateji vəzifəni beynəlxalq güc sferasında müstəqil qütbün mərkəzinə çevrilməkdə görür, çünki bu, Qərbin müəyyən etdiyi birqütblü dünyaya daxil olmaq riski daşıyır. Birtərəfli asılılığın qarşısını almaq üçün Qərbə qarşı siyasətlə Şərqə yönəlik siyasət balanslaşdırılmalıdır [9].

K.S. Hacıyev Rusiyanın xarici siyasət prioritetləri ilə bağlı öz baxışını təqdim edir. O, geosiyasi məkan anlayışının yenidən formalaşdırılmasını və regional məkanla yanaşı, “iqtisadi, mədəni-sivilizasiya, informasiya və digər sferaların” da nəzərə alınmasını təklif edir [10, s.41-42]. Alim Rusiyaya Mərkəzi Avrasiya regionunda əsas dövlət kimi baxır və Rusiyanın mədəni kimliyini təkcə Avropa və Qərblə əlaqələndirmir. K. Hacıyev iddia edir ki, Avrasiya təkcə geoiqtisadi sfera kimi deyil, həm də müstəqil siyasi və mədəni məkan kimi başa düşülməlidir. Rusiyanın rolu təkcə Avropa və Asiya arasında nəqliyyat və ya ticarət “körpüsü” yaratmaq deyil, həm də Avropa və Asiya sivilizasiyalarını birləşdirmək və sakitləşdirmək və regionda kövrək etnik tarazlığı qorumaqdır.

Rus geosiyasətçisi A.Q.Duqin Rusiya dövlətinin unikal tarixi ərazisini, onun sivilizasiya missiyasını, siyasi bütövlüyünün özünü təmin etdiyini vurğulayır. Ərazi itirilməsi və Rusiyanın “imperiya qurmaq” siyasətindən əl çəkməsi dünya ictimaiyyəti tərəfindən qaçılmaz olaraq etiraf olunacaq.Yeni güclər və ya dövlət blokları “Heartland”ın kontinental missiyasını öz üzərinə götürməyə başlayacaq. Belə olan halda Rusiyanın geniş əraziləri özünü yeni “Avrasiya qalası” elan edən dövlətlər üçün əsas strateji hədəfə çevriləcək [12, s. 172]. A.Duqinin fikrincə, imperiyanın itirilməsi Rusiyanın dünyaya inteqrasiyasının iflasa uğraması, rus xalqının bir çox nəsillərini ruhlandıran və onlara qəhrəmanlıq, yaradıcılıq, mübarizə, çətinliklərə qalib gəlmək üçün güc və enerji verən mənəvi-mədəni dəyərlər sisteminin məğlubiyyəti deməkdir [12, s. 193]. Duqinin fikirlərini tam qəbul etmək olmaz. Bununla belə, A.D.Boqaturovun haqlı olaraq qeyd etdiyi kimi, “Moskva və Vaşinqtonun ümumi və paralel maraqları nə qədər vurğulansa da, ABŞ əsaslı şəkildə “Rusiyanın geosiyasi parçalanmasında” maraqlıdır” [13, s. 91]. ABŞ-ın strateji məqsədi dünyanı birqütblü qəbul etməyə məcbur etməkdir. Odur ki, bəşəriyyətin müəyyən təbəqəsini ABŞ ağalığını qəbul etməyə inandırmaq üçün onları qorxutmaq, eyni zamanda bu təhlükəyə qarşı zəmanətlər vəd etmək lazımdır. Burada Amerikanın birqütblü strategiyası işə düşür.

A.S.Panarinin fikirlərində də maraqlı tezislər var: “Avrasiya layihəsi iki fundamental vəzifənin həllini nəzərdə tutur: postsovet məkanının bütövlüyünü bərpa etmək və millətin mənəvi canlılığını bərpa etmək” [14, s. 66]. Alimin fikrincə, RF son dərəcə çətin dilemma qarşısındadır: itirilmiş “böyük məkanı” bərpa etmək və bunu yeni mənəvi, əxlaqi və iqtisadi-texnoloji xarakterlə etmək, ya da “üçüncü dünya”ya sürüşmək və sonda bütün ümidlərini itirmək. Birliyin bərpası məsələsi bu son dərəcə əlverişsiz xarici siyasət şəraitindən yeganə mümkün çıxış yolu kimi görünür. Eyni zamanda, quru və dəniz arasındakı münaqişə onun konseptual strukturları üçün də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Eyni zamanda, torpaq hər şeyin "real" mərkəzinə çevrilir (demək olar ki, sözün əsl mənasında - "virtual iqtisadiyyatlara və digər virtual psevdoreallıqlara səbəb olan okean uçurumlarından fərqli olaraq, dünyanın möhkəm yer kürəsi, real olan və pulla dəstəklənən hər şeyin sığınacağı"), dəniz sivilizasiyaları və gücləri isə [1"piratespg"dən başqa bir şey kimi təsvir olunmur. 372–402]. A.Panarinin baxışında mərkəzi yer ikiqütblü dünyanın xarabalıqlarından yüksələn birqütblü dünya nizamının başqa bir şeyə çevrilməsidir: çoxqütblülüyün təntənəsi, yeni ikiqütblü qlobal quruluş. Bu, qlobal nəzarət və tarazlıq sisteminin yenidən qurulması və dünya nizamının açıq-aşkar hegemon modelinin qurulmasının qarşısını almaq üçün əsasdır. Rusiya üçün layihənin əsasını Hindistan, Çin və müsəlman ölkələri ilə hərtərəfli əlaqələrin inkişaf etdirilməsi təşkil edir.

Soyuq Müharibə başa çatdıqdan sonra qlobal siyasət müasir dünyada baş verən yeni proseslərin, xüsusən də qloballaşmanın, demokratikləşmənin və elmi-texniki inqilabın təsirinə məruz qalmışdır. İki dünya sistemi arasındakı ziddiyyət, hər biri bir-birini təkzib edən tələblər, iddialar və doktrinalar irəli sürən yerli sivilizasiyalar da daxil olmaqla, fərqli bir konflikt növü ilə əvəz olundu. Dünyanın hər yerində dünya siyasətinə qeyri-ənənəvi aktorların kütləvi axını baş verib və bu, yeni nəsil münaqişələrə səbəb olub. Dünya siyasətində sivilizasiya, mədəni və dini amillər mühüm rol oynamağa başlayıb. Dünya siyasətinin əsas aktorları olan dövlətlərlə yanaşı, sivilizasiyalar da yaranır - tarixi, dili, adət-ənənəsi və dini ilə fərqlənən mədəni birliklər. Sivilizasiyalararası münasibətlər konfliktli olaraq qalır, çünki sivilizasiyalararası fərqlər iqtisadi və siyasi maraqlardan daha çox uzlaşmaq çətin olan dəyər və inanclara əsaslanır. Sivilizasiyaların dirçəlişi onların yaşayış imkanlarının müəyyən həddinə çatması ilə bağlı ola bilər. Bu kiçilən ərazi ilə deyil, daha çox virtual aləmdə öz yerini itirməsi ilə bağlıdır ki, bu da son nəticədə gələcəkdə onların fiziki mövcudluğunun tədricən azalmasına səbəb ola bilər. Bu cür narahatlıqlar üçün əsaslar var. Məsələn, BMT-nin İnkişaf Proqramının 2002-ci il hesabatına görə, 22 ərəb ölkəsinin ümumi daxili məhsulu Belçikanın ümumi daxili məhsulundan azdır. Son dərəcə aşağı iqtisadi artım templəri ilə (0,5%) əmək məhsuldarlığı faktiki olaraq azalır. Əhalinin yüzdə birindən azının internetə çıxışı var. Bu gün bölgənin əhalisi təxminən 300 milyondur; 2020-ci ilə qədər 500 milyona çatacağı proqnozlaşdırılır. İşsizlik səviyyəsi təxminən 15% təşkil edir. Region siyasi azadlığın olmaması baxımından dünyanın digər regionları arasında “liderdir” [21, s. 242]. Eyni məsələyə toxunan A.N. Danilov yazır: “Əgər dünyanın hər hansı bir regionu öz əhalisini Avropa və ABŞ kimi istehlak səviyyəsi ilə təmin etmək üçün istehsalı artırmağa cəhd etsəydi, şübhəsiz ki, dünya ekoloji sarsıntılar vasitəsilə özünü məhv edərdi” [22, s. 41].

Buna görə də, spesifik qlobal inkişaf variantlarına keçid üçün strategiyalar bir çox sahələrdə işləyir; Onlar geosiyasi faktorlardan daha geniş spektrli amillərlə bağlıdır. Bununla belə, geosiyasi amillər qlobal mənzərədə sabitliyin mühüm mənbəyidir. Güc fərqləri və hərbi, iqtisadi və institusional resurslar uğrunda mübarizə, əvvəlki kimi, dünya siyasətinin əsas hərəkətverici qüvvəsi olacaq. Odur ki, yeni beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin mahiyyəti daha çox dünyanın aparıcı dövlətlərinin hərbi-siyasi əlaqələri nə dərəcədə uğurla qurmasından və hərbi rəqabət təhlükəsinə qarşı durmaq qabiliyyətindən asılı olacaq.

NƏTİCƏ

Beləliklə, müəyyən qlobal inkişaf ssenarilərinə keçid üçün strategiyalar yalnız geosiyasi amillərdən daha çox sayda faktorlara diqqət yetirməklə bir çox sahələrdə fəaliyyət göstərir. Bununla belə, geosiyasi amillər qlobal mənzərə üçün müəyyən sabitləşdirici amilləri təmin edən mühüm resursdur. Güc fərqləri və hərbi, iqtisadi və institusional resurslar uğrunda mübarizə əvvəlki kimi qlobal siyasətin əsas hərəkətverici qüvvəsi olaraq qalacaq. Odur ki, yeni beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin mahiyyəti daha çox dünyanın aparıcı dövlətlərinin hərbi-siyasi münasibətləri necə uğurla qura bilməsindən və bir-biri ilə hərbi rəqabət təhlükəsinin qarşısını almasından asılı olacaq.

ƏDƏBİYYAT:

1. Хантингтон С. Столкновение цивилизаций. М., 2003.

2. Межуев В.М. Диалог между цивилизациями как философская проблема // Вестн. Моск.гос. ун-та культуры и искусств. 2004. № 1.

3. Региональные конфликты и проблемы безопасности Северного Кавказа / отв. ред. Г.Г. Матишков, В.А. Авксентьев. Ростов н/Д, 2008.

4. Баталов Э.Я. Новая эпоха – новый мир //Свободная мысль. 2001. № 1.

5. Яковлев А.Г. И все же на горизонте двухполюсный мир // Проблемы Дальнего Востока. 2000. № 4.

6. Арин О.А. Мир без России. М., 2002.

7. Косолапов А.Н. Контуры нового миропорядка // Постиндустриальный мир: центр,периферия, Россия. Сб. 1: Общие проблемы постиндустриальной эпохи. М., 1999.

8. Цимбурский В.Л. Геополитика для евразийства Атлантиды // Pro et Contra. 1999. T. 4. № 4.

9. Независимая газ. 1996. 22 окт.

10. Гаджиев К.С. Введение в геополитику: учеб. М., 2000.

11. Почепцов Г.Г. Стратегический анализ. Киев, 2004.

12. Дугин А.Г. Основы геополитики. Геополитическое будущее России. Мыслить Пространством. М., 1999.

13. Суверенитет: сб. / сост. Н. Гараджа. М., 2006.

14. Панарин А.С. Евразийский проект в миросистемном контексте // Восток. 1995. № 2.

15. Панарин А.С. Стратегическая нестабильность в XXI веке. М., 2003.

16. Россия и Европа: нации в эпоху глобализации / под ред. В.В. Афанасьева. М., 2006.

17. Российская наука международных отношений: новые направления / под ред. А.П. Цыганкова, П.А. Цыганкова. М., 2005.

18. Жириновский В.В. Геополитика // Политическая классика. М., 1996.

19. Жириновский В.В. Последний бросок на Юг. М., 2007.

20. Зюганов Г.А. География победы: Основы российской геополитики. М., 1997.

21. Международная безопасность: учеб. пособие для студентов вузов / В.М. Кулагин М., 2006.

22. Данилов А.Н. Переходное общество: Проблемы системной трансформации. Минск, 1998.

Şahin Bağırov,

Siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent